Juli/augustus 1999, nr 202

Aktan Abdikalikov

Het zwijgen doorbroken

Regisseur Aktan Abdikalikov gebruikte voor Beshkempir zijn eigen ervaringen als adoptiekind; "ik heb willen tonen wat iemand doormaakt wanneer hij zich zijn ware afkomst realiseert."

Aktan Abdikalikov studeerde aan de Kunstacademie van Kirgizië en werkte als art-director voor de Kirghizfilm Studio. Beshkempir, zijn eerste lange speelfilm, is het beeldende en autobiografische verslag van een eeuwenoude Kirgizische traditie, waarbij een kinderrijk echtpaar hun pasgeboren baby schenkt aan een kinderloos stel.

Bestaat deze bijzondere vorm van adoptie nog steeds in Kirgizië?
"Ja, het komt nog steeds voor, maar een kind wordt alleen nog maar weggegeven aan familieleden of bekenden en niet meer aan wildvreemden, zoals vroeger. Het is wel nog steeds zo dat men het kind niks vertelt. Iedereen in de omgeving is op de hoogte en op den duur weten de kinderen het zelf ook, maar officieel praat niemand erover. Wanneer een kind per se zijn echte ouders wil leren kennen, dan krijgt hij wel de kans om hen te ontmoeten. Zelf wist ik al vrij jong dat ik een geadopteerde zoon was, maar ik heb pas op volwassen leeftijd contact gezocht met mijn biologische ouders. Ik zie ze heel sporadisch en eigenlijk zijn het volstrekte vreemden voor mij gebleven."

Was het moeilijk om zo'n persoonlijke film te maken over uw eigen jeugd?
"Ik liep al heel lang rond met het plan om een film over dit onderwerp te maken. Maar omdat het een sterk autobiografisch verhaal is, durfde ik het niet eerder te gebruiken. Nu heb ik eindelijk de leeftijd bereikt dat ik open genoeg ben om te vertellen wat ik wil vertellen. Op een bepaalde manier voel ik me enorm opgelucht, maar tegelijk voel ik een leegte en overheerst de twijfel of ik nog meer kan vertellen. De reden dat het zo moeilijk was om deze film te maken, is omdat beide ouderparen nog leven. Ze hebben de film allemaal gezien en ze vonden hem goed. Ze beseffen dat ik duidelijk heb willen maken dat het niet zo belangrijk is bij welke familie je opgroeit, maar wel dat je een goed mens wordt. Ik heb willen tonen wat iemand doormaakt wanneer hij zich zijn ware afkomst realiseert en hoe dat het proces van zijn persoonlijke groei beïnvloedt."

Tijdloosheid
Over de hele film hangt een waas van dromerigheid en tijdloosheid. Waarom hebt u voor zo'n vormgeving gekozen?
"Ik wilde een dromerige sfeer creëren om te accentueren dat het een film is over een verloren tijd en cultuur. Doordat het verhaal niet in een bepaalde tijd is geplaatst, ben je als toeschouwer beter in staat om je eigen gevoelens en emoties te analyseren. Het heeft ook te maken met mijn verlangen om de balans tussen de mens en de natuur in beeld brengen. Ik omschrijf mijn film het liefste als een droom, waarin de dromer niet een bepaald doel nastreeft, maar de mogelijkheid zoekt om tevreden te worden met zichzelf."

Een groot aantal Europese maar ook veel Russische regisseurs, werkt tegenwoordig met niet-professionele acteurs. Ook de spelers in Beshkempir zijn amateurs en de jonge hoofdrolspeler is in het echt uw eigen zoon. Hoe verklaart u die keuzes?
"Vrijwel alle acteurs in de film zijn mensen die in het dorp leven waar de opnames plaatsvonden. Het is niet het dorp waar ik zelf ben opgegroeid en ik zag deze mensen voor het eerst in mijn leven. Toch heb ik daarin uiteindelijk de exacte prototypes van mijn eigen vader, moeder en grootmoeder gevonden, wat heel opmerkelijk is. Aan het eind van de opnames voelde het ook alsof ik zelf in dat dorp was opgegroeid. Maar misschien is dat wel vrij normaal, want wanneer een kunstenaar aan een fictief verhaal werkt, begint hij aan het eind ook te geloven dat het allemaal echt zo heeft plaatsgevonden. Het is natuurlijk moeilijker om met amateurs te werken, maar het is wel spannender en het belangrijkste voordeel voor mij was dat deze mensen nog steeds bepaalde emoties hebben, die de meesten van ons kwijtraken, wanneer ze in de grote stad gaan wonen."

Zonder woorden
Beshkempir is een beeldende film, met erg weinig dialogen. Heeft dat te maken met uw achtergrond als beeldend kunstenaar?
"Ik heb vroeger veel in de natuur geschilderd, maar de laatste jaren komt het er niet meer van. Ik denk wel dat het mijn manier van filmen heeft beïnvloed. Ik ga ervan uit dat de beelden in de film een duidelijke boodschap moeten bevatten. In Beshkempir heb ik trouwens voor het eerst dialogen gebruikt, want al mijn vorige films bestaan uitsluitend uit beelden. Ik vind eerlijk gezegd dat alleen films zonder woorden de echte cinema vormen. Dit verhaal had wel iets van dialoog nodig, maar ik probeer het zoveel mogelijk te beperken."

In de film raakt de geadopteerde jongen behoorlijk van streek wanneer hij de waarheid over zijn afkomst te horen krijgt. Betekent het dat u het eigenlijk geen goed gebruik vindt?
"Ik denk wel dat het een goede traditie is en dat hij bewaard moet blijven. Waar ik zelf nog niet helemaal uit ben is de vraag of het kind geïnformeerd moet worden over zijn ware afkomst. Het is niet nodig om de traditie te veranderen, omdat het kind elk moment de mogelijkheid heeft om weg te gaan. Ik ken trouwens niemand die in zijn jeugd zijn adoptiegezin verlaten heeft. Het is integendeel zo dat de geadopteerde kinderen hun adoptie-ouders vaak meer ondersteunen dan de kinderen die bij hun biologische ouders zijn opgegroeid."

François Stienen

Aktan Abdikalikov (foto: André Bakker).

Beshkempir

De hele wereld staat op zijn kop

Het grootste gevaar van films uit plekken als Kirgizië is dat ze vooral interessant zijn omdat ze onze culturele nieuwsgierigheid bevredigen: hoe leven die mensen daar? Ook in Beshkempir wordt het leven in een bergdorp uitvoerig getoond, maar de film is in de eerste plaats gewoon pure filmkunst. De meesterlijk visualisering en acteursregie van Aktan Abdikalikov zijn bijna ongeëvenaard.