Juli/augustus 1999, nr 202

Star Wars van A tot Z

De hype rond het lichtzwaard en het pratende blik

Vanaf 30 september kunnen Nederlandse Star Wars-haters maar beter op vakantie gaan. Dan gaat Star Wars episode I - The phantom menace hier in première, en zal de waanzin rond de film zijn kookpunt hebben bereikt. De Filmkrant deint dapper mee op de golven van de gekte met het enige echte Star Wars Alfabet: 26 korte verhalen over een hype.

Animatics is de methode waarmee George Lucas aanzienlijk kon besparen op de productiekosten van zijn nieuwe trilogie. Je kunt animatics zien als op video gedraaide, zeer complexe storyboards. Met behulp van de originele schetsen, computeranimatie, schaalmodellen en stand-ins draaide en monteerde Lucas elke scène eerst in 'klad' op video om te kunnen zien wat het beste werkte. Op de officiële Lucasfilm-website www.starwars.com/episode-i/ is een voorbeeld opgenomen. Een noodzakelijke planning omdat The phantom menace BRie vier maal zoveel trucageshots bevat als Titanic, niet meer dan zeventig miljoen dollar mocht kosten. George Lucas kan als uitvinder van de animatics de boeken in, want reeds bij Star Wars monteerde hij luchtgevechten uit oude oorlogsjournaals om een blauwdruk te maken van de aanval op de Death Star. Overigens hanteert Peter Jackson nu dezelfde methode bij zijn Lord of the rings.

Belgrado lijkt momenteel niet de meest geschikte premièrestad. Toch hadden de geplaagde inwoners van de Servische hoofdstad onlangs een primeur: ze waren de eerste Europeanen die The phantom menace te zien kregen. Een op video gedraaide piratenversie werd uitgezonden tijdens de nachtelijke uren toen de televisiestations wegens de bombardementen louter speelfilms vertoonden. Pikant detail: het station in kwestie is in het bezit van de dochter van Milosevic, Marija. Wie in Belgrado een videotheek binnenstapt heeft de keus uit een keur aan zeer recente, illegaal gekopieerde topfilms. Het is er bijvoorbeeld geen enkel probleem om The Matrix te huren.

Critici waren destijds niet aardig voor Star Wars, dus deren hun slechte recensies me ditmaal ook niet. Aldus George Lucas naar aanleiding van de verre van warme ontvangst van The phantom menace in de VS. Onzin, ontdekte Variety, die er wat oude edities op na sloeg. Het tijdschrift zelf noemde Star Wars in 1977 "a magnificent film". The Los Angeles Times schreef over "an exuberant and technically astonishing space adventure". Time sprak van een "grand and glorious film", en de criticus van Newsweek onderging Star Wars als "pure, sweet fun". Dan de recente meningen: "A solar bore" (Mr. Showbiz). "Many of the scenes feel shapeless and flat, they're not ended, but abandoned." Newsweek. "The actors are wallpaper, the jokes are juvenile, there's no romance, and the dialogue lands with the thud of a computer-instruction manual." Rolling Stone. Roger Ebert en Janet Maslin vonden hem trouwens wel de moeite waard. "There is a sense of discovery in scene after scene of The phantom menace", aldus Ebert.

Do it again, but faster, was de enige regie-aanwijzing die George Lucas volgens de cast van American graffiti (1973) ooit gaf. Voor de rest hulde de introspectieve filmmaker zich in een somber stilzwijgen. Het is een bekend feit dat regisseren voor Lucas geen onverdeeld genoegen is. Richard Marquand, Lucas' stand-in bij Return of the Jedi, drukte het zo uit: "Georges loves to do it, but he's not involved in the boring details like directing intimate dialogue with actors." Lucas' aversie tegen deze toch wel belangrijke 'boring details' leidde ertoe dat hij in de periode 1977-1998 maar helemaal niet meer achter de camera plaatsnam. Lucas vroeg vrienden (Spielberg voor de Indiana Jones-films, Ron Howard voor Willow) en protégés om zijn ideeën te verwezenlijken, soms met desastreus reultaat (Howard the Duck). Gedurende de jaren tachtig werd Lucas steeds meer de kluizenaar van zijn Skywalker Ranch. "George is very emotionally blocked, incapable of sharing feelings", aldus ex-vrouw Marcia Griffin, lange tijd zijn enige steun en toeverlaat. Griffin, zelf een gerespecteerd editor, spoorde haar man aan een psychiater te bezoeken, en vroeg toen hij dat weigerde scheiding aan. Lucas was er kapot van, en wilde zijn ex nooit meer zien. Het feit dat hij haar vijftig miljoen dollar moest betalen zal daar ook wel mee te maken hebben. Hij is niet hertrouwd en leeft met zijn drie geadopteerde kinderen op de Skywalker Ranch.

Elstree was de filmstudio die George Lucas in 1975 voor betrekkelijk weinig geld kon huren toen hij van 20th Century Fox toestemming had gekregen om Star Wars te maken. Toen regisseur en crew de studio betrokken stond het complex waar Alfred Hitchcock zijn carrière begon al twee jaar leeg. Toen volstonden acht soundstages. Momenteel houdt Lucas in de eveneens Britse Leavesden Studio, waar elke twee jaar een James Bond wordt opgenomen, zo'n vijftig sets bezet. Die blijven met het oog op de volgende afleveringen gewoon staan.

Force is de geestkracht die elke Jedi-ridder tot een formidabele tegenstander maakt. Obi-Wan Kenobi definieerde The Force als een energieveld geschapen door alle levende wezens dat het universum bijeen houdt. Wanneer een wezen sterft voegt zijn energie zich bij dit onmetelijke krachtveld. De Jedi-ridder wordt erin getraind om te allen tijde uit dit energieveld te kunnen putten. Lucas kwam op het idee van The Force na het lezen van Carlos Castaneda's 'Tales of Power', waarin de stokoude Mexicaanse tovenaar Don Juan de term 'life force' hanteert. Don Juan werd Ben Kenobi, Darth Vader werd de personificatie van de duistere kant van The Force. Inmiddels is aangetoond dat hippie-held Castaneda Don Juan uit zijn duim zoog.

Grosses, oftewel de bruto opbrengst, dat is waar het uiteindelijk allemaal om gaat. Om The right stuff te citeren: 'no bucks, no Buck Rogers'. Toen de eerste Star Wars in 1977 in première ging, haalde de film in de VS 221 miljoen dollar binnen. Let wel, dat was de tijd dat een gemiddelde Hollywoodfilm tien miljoen kostte en de producenten heel tevreden waren met een opbrengst van twintig. In totaal wist de eerste trilogie 1,97 miljard dollar te genereren, en dat is inclusief de re-issues van de jaren negentig. Na 26 dagen stond de teller van The phantom menace op 297 miljoen dollar. Overigens is de meest succesvolle filmfranchise nog steeds de James Bond-serie, die 3,57 miljard dollar heeft opgebracht. Lucasfilm zal al haar force moeten aanwenden om dat record te evenaren.

Hollywood mag George Lucas dankbaar zijn. Het is moeilijk voor te stellen hoe de Amerikaanse filmindustrie er vandaag de dag uit zou hebben gezien als Star Wars geflopt was. Feit is dat Lucasfilm het startsein heeft gegeven voor de blockbusterstrategie, compleet met monsteroplages, speelgoedlicenties, soundtracks en videogames. Het betekende wel het eind van een periode van ongekende vrijheid en creativiteit voor filmmakers en het begin van het oprukken der pakken. Lucas heeft dat alles van afstand mogen aanschouwen. In 1983 keerde hij het door hem verfoeide Hollywood de rug toe en ging wonen en werken in de paradijselijke rust van Marin County, nabij San Francisco. Daar verrees in neo-Victoriaanse stijl zijn eigen Xanadu: de Skywalker Ranch.

Internet is al jaren de plek waar Star Wars-gelovigen elkaar opzoeken om gezamenlijk hun geloof te belijden. Geen onderwerp lijkt zoveel activiteit op het net te ontketenen als Lucas' geesteskinderen. Tot grote ergernis van de schepper zelf, die actief heeft geprobeerd verschillende websites te laten sluiten. Wat wil je ook, op internet was het script van The phantom menace al gepubliceerd, de naam van de film al onthuld en de cast al bekend gemaakt, ruim voordat Lucas' officiële site www.starwars.com/episode-i/ met de primeur kon strijken. Jedinet ('for the fans, by the fans') geeft een goed inzicht in de belevingswereld van de echte adept. Hier vind je huisvlijt als het affiche van Saving Jedi Ryan en een foto uit de politieserie Starsky & Hutt. Bedoelde Lucas dit soms toen hij onlangs met een geirriteerd "get a life" de nerds adresseerde? www.jedinet.com.

Jar Jar Binks, de roze sidekick van Liam Neesons Jedi-ridder Qui-Gon is populair bij de kinderen, weet George Lucas te melden. En inderdaad verkopen Jar Jar poppen harder dan welke merchandising ook. Rolling Stone zette hem op de cover en noemde de inwoner van de moerasplaneet Naboo zelfs "the world's first breakout digital star". Sommige zwarte Amerikanen dachten daar anders over. Die zagen de onhandige amfibie met de Caribische tongval als de moderne equivalent van de negersloof uit Gone with the wind. Michael Dyson, hoogleraar African-American studies signaleerde "with a slight revulsion" raciale stereotypen in de manier van lopen en spreken van Jar Jar die sinds Spike Lee films maakt niet meer in de Amerikaanse cinema getolereerd worden. "Yousa Jedi not all yousa cracked up to be!" Overigens was in de eerste scriptversie van Star Wars Han Solo een neger en prinses Leia een Aziatisch meisje, en moest Toshiro Mifune Ben Kenobi spelen.

Kurtz (Gary) is de grote afwezige in de multimiljoenenmachine die de nieuwe Star Wars-franchise voor diens makers zal zijn. Kurtz was de oorspronkelijke producent van zowel Star Wars als The empire strikes back. Hij trok zich na onenigheid met Lucas over de verhaallijn terug uit het bedrijf om in Londen zenboeddhisme te gaan studeren. Kurtz was toen reeds zeer gefortuneerd van de Star Wars-opbrengsten, en heeft geen moment spijt dat hij spirituele verlichting verkoos boven het grote geld. Hij heeft nog steeds contact met Lucas, maar was niet blij met de digitale toevoegingen waarmee zijn vroegere partner de oude trilogie de jaren negentig binnenvoerde. "ILM [Industrial Light & Magic] is de beste effectsstudio ter wereld, maar het intergreren van CGI [Computer Generated Images] in een reguliere film werkt niet." Ook was Kurtz onaangenaam getroffen dat de interviews die hem en andere medewerkers van het eerste uur waren afgenomen voor de laserdiscversies vervangen waren door optredens van Lucas zelf. "De organisatie wil alle aandacht vestigen op George", aldus Lucas' oude compaan.

LucasArts Entertainment Company is vanaf 1982 actief als producent van videogames. En goed, want op spelletjesgebied levert de firma al jaren baanbrekend werk. De amusante 'Monkey Island'-serie is een bestseller, en met de nieuwste graphic-adventure 'Grim Fandango' produceerde LucasArts een van de mooiste en origineelste games die momenteel leverbaar is. Natuurlijk zijn ook de op Star Wars gebaseerde games populair. LucasArts heeft er inmiddels zeventien leverbaar, van space combat sims als 'X-Wing Alliance' tot first person shoot-em-ups als 'Dark Forces'. De start van de nieuwe trilogie bracht twee titels: 'Star Wars Episode I - The phantom menace', een action-adventure game waarin de complete film nog een dunnetjes kan worden overgespeeld in de huid van je favoriete personage. 'Star Wars Episode I - Racer' stelt je in staat mee te doen aan de podrace. Hierin probeert de jonge Anakin zijn vrijheid van Jabba terug te winnen door mee te doen aan een Ben Hur-achtige wagenren. Het zijn dit soort games die de vraag oproepen wat er eerder was: het scenario van de film of van het spelletje.

Muren (Dennis) is waarschijnlijk de man die naast George Lucas en Gary Kurtz de meeste invloed heeft kunnen uitoefenen op de visuele ontwikkeling van de Star Wars-sage. Als stop-motion-animator en miniatuurspecialist heeft hij bij ILM zijn gelijke niet. Muren is nu voor zijn inspanningen beloond door als eerste effectenmaker een ster op de Hollywood Boulevard Walk of Fame te krijgen. Muren heeft reeds acht Oscars op zijn naam staan, en een cv dat naast de Star Wars-films ook ET, Terminator 2, Jurassic Park en Twister bevat. Dat moet wel een record zijn. Wie dat wil checken, hoeft alleen maar even het Hollywood-kantoor van het Guinness Book of Records binnen te lopen. Dennis' ster ligt er pal voor.

Never again. In 1983 lag het besluit van George Lucas vast. Er zou geen tweede Star Wars-trilogie komen. De succesvolste Amerikaanse filmmaker van zijn generatie beschouwde zijn carrière als een mislukking. De avonturen van Luke Skywalker hadden hem afgehouden van het maken van werkelijk waardevolle cinema. Nu was zijn naam voor altijd verbonden aan pratend blik en lasergevechten. Hij had zelfs een droom waarin God hem de toegang tot de hemel weigerde met de mededeling "You've had your chance and you blew it. Get out." Maar de kleine, meer persoonlijke films die hem voor ogen stonden kwamen niet. Wel een serie zeperds die zijn reputatie ernstig aantastten. Toch bleef Lucas tot ver in de jaren negentig volhouden dat er geen nieuwe Star Wars-film zou komen. De techniek zou niet in staat zijn z'n visie tot leven te brengen. Maar toen zijn technici van Industrial Light & Magic de digitale revolutie inluidden, was er geen excuus meer. "It took a long time for me to adjust to Star Wars", vertelde hij Peter Biskind toen deze hem in 1997 kwam interviewen voor het boek 'Easy riders, raging bulls'. "I finally did, and I'm going back to it. Star Wars is my destiny."

Oscars heeft George Lucas nog nooit gewonnen. De Star Wars-films grossierden in technische onderscheidingen (negen stuks), maar voor regie, productie of scenario heeft Lucas nimmer een beeldje mogen ontvangen. Sinds de scheiding tussen George en zijn vrouw Marcia zal de Oscar die zij in 1977 won voor de montage van Star Wars huize Lucas wel hebben verlaten.

Primeur was het woord dat producent Rick McCallum gebruikte bij de voorstelling van The phantom menace op 18 juni in theater Route 4 Paramus, New Jersey. Voor het eerst kon een betalend publiek kennis nemen van een digitaal geprojecteerde film. McCallum: "Voor de eerste maal in de filmgeschiedenis kan een filmmaker er zeker van zijn dat het publiek ziet en hoort hoe een film precies bedoeld is." Het experiment werd tegelijkertijd ook in LA gehouden, aangezien er natuurlijk weer twee fabrikanten zijn die een projectiesysteem hebben ontwikkeld: CineComm en Texas Instruments. Binnenkort: de rest de wereld.

Qui-Gon heet Liam Neesons personage in The phantom menace. Gelukkig voor dit abc.

Race je alvast naar de boekhandel voor het officiële Making of-boek van The phantom menace, blijkt er een complete plank aan Star Wars-publicaties te staan! Een greep uit de 34 recente titels. Van The phantom menace bestaat een mooi gebonden novelisation door Terry Brooks (Ballantine, f 49,95), een geïllustreerd draaiboek (Ballantine, f 38,55) en de officiële Making of door Laurent Bouzereau (Ballantine, f 49,95). Dale Pollock voegde een nieuw hoofdstuk toe aan zijn Lucas-biografie uit 1983: 'Skywalking, the Life and Films of George Lucas'. Het is verreweg het meest informatieve en kritische werk over de filmmaker, die zich destijds distantieerde van het eindresultaat. De update had wel wat uitvoeriger gemogen (1999, Da Capo, 331 pag, f 41,15). Informatief en niet duur is 'The Unauthorized Star Wars Compendium' van Ted Edwards. De auteur is een echte fan maar niet kritiekloos, wat onder meer blijkt uit het hoofdstuk 'Fifty reasons why Jedi sucks'. Bevat ook een overzicht van alle Star Wars-romans (Boxtree, 232 pag, f 39,95). Puur voor de fans zijn de gebonden en rijk geïllustreerde draaiboeken van de eerste drie films (Virgin, f 66,10), en Essential Guides-boeken over onder meer wapens, voertuigen en personages (Ballantine, f 47,55). Importeur van alle boeken: Nilsson & Lamm.

Spaceballs is de naam van de verlate parodie waarmee Mel Brooks in 1987 zijn puberale visie op de Star Wars-sage gaf. Geheel in de smaakvolle traditie van Blazing saddles en History of the world, Prt. I heet Chewbacca hier Barf en speelt Brooks Yoda op z'n knieën als Yogurt. Leukste grap is de aankondiging van het vervolg: Spaceballs - The search for more money. Brooks gaf als reden voor de persiflage het feit dat hij zo vaak met zijn zoontje naar de Star Wars-films had gemoeten dat hij er nu wel wat geld van wilde terugzien.
De invloeden van Star Wars op de ontwikkeling van de sf zijn vooral van technische aard. Een rivaal als Mad Max bleek een stuk inspirerender voor toekomstige filmmakers. Als we ons beperken tot film alleen, kwamen er na de eerste Star Wars een aantal rip-offs op de markt die soms leuk (Battle beyond the stars, naar een scenario van John Sayles) maar meestal niet om aan te zien waren (Starcrash, Metal storm). Het succes van de film zal Paramount ertoe hebben aangezet alsnog hun cult-televisieserie Star Trek uit te bouwen tot een franchise voor het witte doek, een beslissing die de studio geen windeieren heeft gelegd. Battlestar Galactica bracht Star Wars naar de tv, terwijl Lucas zelf dat medium gebruikte om 'The Ewok Adventures' (1984) en de animatiereeks 'Droids' (1985) te lanceren, waarin getekende versies van R2-D2 en C-3PO figureren. Is ons bespaard gebleven.

Tolkien is en blijft een van de voornaamste inspiratiebronnen voor de Star Wars-saga. Een parallel universum waarin goede en kwade machten elkaar bestrijden; de queeste van een jonge strijder die onder invloed van een mentor met magische krachten de beschaving moet zien te redden; drie dikke delen plus een aanzienlijke voorgeschiedenis: de erven Tolkien kunnen Lucas praktisch aanklagen wegens plagiaat. Je kunt in de Ewoks de Hobbits herkennen, en de Jedi-council is de Raad van Magiërs waarvan Gandalf machtigste is. De afvallige Darth Vader is dan natuurlijk de gecorrumpeerde Saruman. De invloed van de magische ring keert terug in de force, die zowel goed als slecht is te gebruiken.
Andere belangrijke invloeden zijn de Flash Gordon-strips en serials, de Japanse samoerai-cultuur, boeddhisme, Gibbons' 'Decline and fall of the Roman empire' en Gone with the wind als het gaat om de haat-liefdeverhouding tussen Han Solo en prinses Leia. Ook veel van de ideeën die Lucas had ontwikkeld voor zijn geflopte toekomstvisie THX 1178 duiken in gewijzigde vorm op in de Star Wars-films. Er was één bron waar Lucas niks van wilde weten. Kubricks 2001: A space odyssey was een raadsel voor de jonge filmmaker, en hij had zich voorgenomen dat zijn Star Wars daar niet op zou lijken. Dat is hem gelukt.

Used Future. Het concept waarmee George Lucas de sciencefiction een nieuw uiterlijk wilde geven. Hij wilde af van de glimmende ruimteschepen, kale interieurs, immer werkende schuifdeuren en uniforme kleding, zo gemeengoed in de traditionele sf. Dus werd de Millennium Falcon een roestbak, mochten motoren haperen en konden robots onklaar worden als ze blootgesteld werden aan een vijandige ongeving. Zoals Lucas het zelf omschreef: "De Apollo capsule ging misschien mooi omhoog, maar keerde geblakerd terug." Dus werd vóór de opnamen van Star Wars de glimmende R2-D2 door de modder gerold, gedeukt en bewerkt met een zaag, tot ontsteltenis van het Britse ontwerpteam.

Veilingen zijn de plekken waar je nog wel een leuke model-Wookie vindt. Zoekmachine Yahoo! organiseert eigen Star Wars-veiligingen op het net, waar een origineel en gaaf Star Wars - A new hope-affiche 420 dollar doet. Had hem nou toch maar uit de vitrine gerukt, destijds. Prijsstuk is een goed werkend Darth Vader-horloge uit 1977, dat 500 dollar moet opbrengen. Een origineel Darth Vader Action Figure (12 inch) heb je echter al voor 100 dollar. Letterlijk wat de gek ervoor geeft.

Weel (Peter) mag zich een Nederlandse superfan noemen. Hij lag in Los Angeles vier dagen in de rij met de Line People en zag The phantom menace in de eerste dagen zo'n zes keer. Zijn oordeel: "Hij wordt elke keer beter." Hoogtepunten: de podrace en de bijzonder goede lichtzwaardgevechten. Minder: de onhandige uitleg van The Force en de onbevlekte ontvangenis van Anakin Skywalker. "Sommige fans branden de film af, maar ik vond hem gelijk te gek. Je moet The phantom menace zien als een introductiefilm: er valt gewoon veel uit te leggen en er zitten veel nieuwe gezichten in." Weel (28) runt in Tilburg een winkeltje met Star Wars-memorabilia, Cantina Trade Centre, en heeft een eigen site: www.cantina.limit.nl. Hij heeft de drie voorgaande afleveringen elk zeker duizend keer gezien en is de trotse bezitter van enkele flinke Star Wars-tatoeages, maar trekt daar de grens. "Het moet wel een beetje normaal blijven."

X-Rated was de pornovariant die begin jaren tachtig van Star Wars werd gemaakt: Sex Wars. De makers, onder meer een zekere Bob Vosse, beloofden "an erotic extraterrestial adventure unlike anything you have ever experienced on your planet!" In de praktijk bleek dat interplanetaire groepsseks in een low budget uitvoering van de Mos Eisley Cantina. De trailer in de collectie van het Filmmuseum oogt zo obscuur dat betwijfeld mag worden of de complete film ooit gemaakt is. Flesh Gordon (1972) zag er in elk geval een stuk aantrekkelijker uit.

Yoda is een van de weinige personages uit de vorige trilogie die op herhaling gaat. Dus stak regisseur Frank Oz, die zijn carrière begon als de stem van Miss Piggy en Fozzie Bear bij Jim Hensons Muppet Show, voor The phantom menace opnieuw zijn hand onder de mantel van de bejaarde Jedi. Ook de minstens zo populaire vetzak Jabba the Hutt maakt weer zijn opwachting, verder zijn de muppets ingeruild door schepsels uit de computer. "I have a sneaking suspicion that if there were a way to make movies without actors, George would do it", heeft Mark Hamill ooit gezegd. Profetische woorden.

Zeus, voluit The Mighty Zeus is de naam van de hacker die een complete versie van The phantom menace op internet zette (www.mighty-zeus.com). Voor wie 1,2 gigabite over heeft en het niet erg vindt steeds een zwevende Z voorbij te zien komen. Je kunt ook gewoon wachten tot 30 september.

Mark van den Tempel
(met dank aan Bart van der Put)

Filmstills: uit Star Wars episode I - The phantom menace.