November 1999, nr 205

De Fantasten

De F-Files

Tijdens het afgelopen Nederlands Film Festival presenteerden ze zich met veel jongensachtige bravoure. Met hun roep om meer verbeelding in de film hopen De Fantasten een einde te maken aan de dictatuur van het realisme.

Jongensachtige bravoure? V.l.n.r. Djie Han Thung, Guido van Gennep, Elbert van Strien (foto: André Bakker).

Een witte F in een cirkel op een zwarte achtergrond. Die verwijzing naar de populaire televisieserie 'The X-Files' is natuurlijk niet toevallig gekozen. Want net zoals Mulder en Scully dagelijks jacht maken op de door de FBI in de zogeheten X-Files weggemoffelde ongelooflijke en buitengewone zaken die zich tussen hemel en aarde ook nog voordoen, zo vermoeden De Fantasten in de kelders van de Nederlandse omroepen en filmfondsen dozen vol F-Files. Dossierkasten vol treatments en scenario's voor fantastische films, die om een of andere onduidelijke reden in Nederland nooit gemaakt schijnen te kunnen worden.


Wees onrealistisch! Want film is dromen

Een zwarte ballon met diezelfde F erop, een manifest met een doe-het-zelf-'Hoe fantastisch ben ik'-test, affiches met 'De films die u nooit in de bioscoop zag', als het stoute broertje van Loesje presenteerden ze zich tijdens het afgelopen Nederlands Film Festival. Een losvaste groep van tientallen filmmakers (onder wie Erik de Bruyn, Marc de Cloe, Danniel Danniel, Martin Koolhoven, Paul Ruven, Orlow Seunke, George Sluizer) pleit bij monde van woordvoerders Guido van Gennep, Elbert van Strien en Djie Han Thung voor meer verbeelding en fantasie in de Nederlandse film.
Daags nadat De Fantasten te gast waren in een nogal chaotisch verlopen talkshow onder leiding van Philip Freriks, wiens voornaamste punt van kritiek op het initiatief was: "'De verbeelding aan de macht', dat riepen wij in de jaren zestig ook al", spreek ik het driemanschap in de luwte van het festivalgewoel.

Wat willen De Fantasten precies?
Elbert van Strien: "Wij hebben de indruk dat er over het algemeen in een te nauw kader over de Nederlandse film wordt gedacht, namelijk één waarin realisme de norm is. Dat denken niet wij alleen, dat is een algemeen klimaat. We horen het van collega's en ervaren het zelf, maar niemand kan precies de vinger erop leggen waar het aan ligt. Het is opvallend dat het animo bij filmmakers om zich bij De Fantasten aan te sluiten enorm groot is. Er komen nog elke dag ondertekenaars bij."


Ontstijg het alledaagse
Wordt wakker uit deze realiteit!

Guido van Gennep: "Je moet De Fantasten vooral opvatten als een geuzennaam. Wat wij willen is een discussie op gang brengen en de fantasie uit het diskrediet halen."
Djie Han Thung: "Want nu lijkt het alsof andere vormen dan realistisch drama bij voorbaat uitgesloten zijn."
EvS: "En niemand weet waarom dat realisme zo toonaangevend is, dat andere dingen niet eens aan bod komen."
GvG: "En dan hebben we het niet alleen over genrefilms, maar ook over surrealistische en magisch-realistische verhalen. Het kan van alles zijn, films die zich deels in een droomrealiteit afspelen, Griekse mythen, sciencefiction, noem maar op."

Wat is er dan misgegaan sinds de jaren zestig waarin Philip Freriks cum suis ook al de verbeelding aan de macht wilden hebben?
GvG: "Dat komt door de Nederlandse documentairetraditie en het calvinisme. Alles moet nut hebben, dus films moeten ook nut hebben. Daar komt bij dat er in de jaren zestig en zeventig een taboedoorbrekende sfeer heerste. Niet alleen bij filmmakers, maar in de hele maatschappij. Kunst moest vooroordelen uit de weg ruimen, misstanden aan de kaak stellen en over het echte leven gaan. Maar dat is inmiddels een achterhaald standpunt. Er hoeven niet meer op grote schaal taboes te worden doorbroken. Maar waarom moeten filmmakers tegenover subsidiegevers dan nog steeds verantwoorden dat hun films maatschappelijk relevant zijn?"
EvS: "Het ligt nog wel iets ingewikkelder. Als je in Nederland een film wilt maken heb je om te beginnen een producent en een omroep nodig, anders kun je geen geld van het Filmfonds krijgen. Als je met een idee bij een producent komt, denkt hij al: 'Bij welk loket kan ik dat kwijt?' Daardoor wordt het aan de man brengen van een film een marketingprobleem. Voor welke doelgroep is hij gemaakt? Dan blijken al die telefilms en Route 2000-projecten (de serie lowbudgetfilms waaronder onder meer
De Poolse bruid en De trip van Teetje vielen, dl), projecten die bedoeld zijn om jonge filmmakers een kans te geven ervaring op te doen, makkelijker verkoopbaar als er een maatschappelijk relevant kaartje aan wordt gehangen."


Films hoeven toch niet op de werkelijkheid te lijken om echt, oprecht en authentiek te zijn?

GvG: "Dan gaat het er dus niet meer om hoe je een goed verhaal kunt vertellen, maar hoe jouw verhaal in het thema past."
DHT: "En omdat het een keer heeft gewerkt roepen de omroepen nu steeds weer op tot dat soort thema-projecten. Maar waarom profileren ze zich niet met meer fantasie? Je kan in plaats van vier single plays over vluchtelingen ook best vier genrefilms produceren."

Is dat niet gewoon een kwestie van geld?
GvG: "Het gaat om de ideeën en niet om de special effects. The matrix hadden wij hier in Nederland niet kunnen maken, maar eXistenZ en The Blair witch project wel en die trekken ook volle zalen."

Misschien kunnen we het gewoon niet.
DHT: "Natuurlijk kunnen we het wel. Er wordt alleen zo vaak gezegd dat we het niet kunnen, dat onze cultuur nu eenmaal zo is. Maar het is veel te bekrompen om onder Nederlandse films alleen maar films te verstaan die over problemen in de Nederlandse samenleving gaan. We zijn veel te veel opgegroeid met het idee dat we in een profileringsmaatschappij leven, maar we maken deel uit van een mondiale cultuur. Je gaat naar de films die je goed vindt, en niet naar een Nederlandse of een Amerikaanse film. Maar als we hier in Nederland een filmcultuur willen hebben en als je hier films maakt, waarom zou je je dan moeten beperken tot maar één soort films, omdat dat nou toevallig Nederlands is. Waarom zou je dan ook niet het soort films maken dat je goed vindt?


[In Nederland] heerst het gevoel dat fantasie alleen maar mag als het in het absurde wordt getrokken (...) Want tijdreizen is onmogelijk en aliens: daar kun je geen serieus drama van maken. Nou: ALIENS ZIJN OOK ZIELIG!

Onze belangrijkste taak is nu het waarborgen van de continuïteit. We hebben nu de fantastische film als onderwerp op de agenda gezet, nu moeten we ervoor zorgen dat hij deel gaat uitmaken van onze cultuur. Zodat we niet volgend jaar te horen krijgen: 'O, ja vorig jaar had je die Fantasten, maar dat was niets, dus nu gaan we maar weer verder.'"

Moeten de subsidiegevers dan niet gewoon plaats maken voor een nieuwe generatie? Moet er, zoals bijvoorbeeld producent Jan Heijs jullie verweet niet een soort Actie Tomaat komen die de oude garde de wacht aanzegt? Waarom noemen jullie niet man en paard?
EvS: "Het probleem wordt niet opgelost door een aantal mensen aan te wijzen die weg zouden moeten. Het gaat er eerst om het idee van de fantastische film bespreekbaar te maken. Daarom hebben we er ook bewust voor gekozen om geen namen te noemen. We willen met iets positiefs komen."
DHT: "Er hoeft nu echt niet opeens een nieuwe afdeling bij het Filmfonds te komen voor de fantastische film. Wij willen anderen niet onze normen opleggen. Het gaat om een mentaliteitsverandering. Niet alleen bij de Fondsen, maar ook bij de makers. Want heel veel regisseurs dienen toch steeds maar weer een voorstel in met een paar asielzoekers erin om de subsidiegevers tevreden te stellen, zodat ze in ieder geval een film kunnen maken. Maar dan houden ze zo'n situatie natuurlijk wel zelf in stand."

Wat staat jullie eigenlijk zo tegen aan realistische films?
GvG: "Realisme is in filmisch opzicht sowieso een onduidelijk term. Film is altijd beperking en stilering van de werkelijkheid. Het saaie aan films die de werkelijkheid zo goed mogelijk proberen te benaderen is dat ze nog beperkter worden in hun vorm en hun uitdrukkingsmogelijkheden. Bij Nederlandse films is dat realisme bovendien vaak ook een financieel argument. Laten we het zo goedkoop en realistisch mogelijk houden."
DHT: "En ze zijn zo voorspelbaar. Als je ooit een scenariohandboek hebt gelezen kun je van de meeste Nederlandse films na tien minuten wel zo'n beetje zeggen hoe ze zich zullen ontwikkelen. De Nederlandse realistische film heeft maar een hele dunne verhaallijn. Terwijl er zoveel meeslepende verhalen zijn te vertellen."


Realistische films zijn risicoloos

EvS: "Wat je verliest bij een realistische film is het vermogen tot verwondering, de mogelijkheid om te kijken naar dingen die je nog nooit hebt gezien. Alle grote filmmakers die we bewonderen, hebben via de verbeelding de prachtigste films gemaakt, van David Lynch tot Stanley Kubrick. Ik wil graag van dat minderwaardigheidscomplex af dat we dat in Nederland niet zouden kunnen."
DHT: "Pas via de verbeelding kun je mensen bereiken."

Hoe gaan jullie dat doen?
EvS: "Om te beginnen door goede, fantastische films te maken. Daarnaast gaan we een DVD uitbrengen met Nederlandse fantastische films erop, om aan te tonen dat we in Nederland wel degelijk films kunnen maken waarin fantasie en verbeelding een rol spelen. Verder is het heel belangrijk dat de filmmakers die nu het manifest hebben ondertekent elkaar inspireren. Daartoe gaan we discussies organiseren en elkaars scenario's lezen. En in januari gaan we in Rialto in Amsterdam elke dinsdagavond een fantastische film vertonen.
"Maar als je nou dit hele gesprek zo goed advocaat van de duivel hebt zitten spelen, waarom vraag je ons dan niet of wij eigenlijk niet hezelfde willen als de intendant?"

Ik dacht dat de intendant van het Filmfonds vooral op zoek was naar meer publieksfilms en dan het liefste een beetje van alles wat. Dat hoeven volgens mij niet per se films te zijn waarin de verbeelding centraal staat. Zo had ik de oproep van de intendant in ieder geval niet begrepen.
Eensgezind: "Wij ook niet."

Dana Linssen

De eerste discussieavond van De Fantasten heeft plaats op maandag 6 december om 20.00 in Het Ketelhuis in Amsterdam, tijdens de bijeenkomst van de Vereniging voor Nieuwe Film- en Televisiemakers. Voor meer informatie zie www.go.to/fantasten

Streamers: fragmenten uit het Manifest voor de Verbeelding.

Naar boven