Februari 2000, nr 208

Dana Nechushtan

Intrigant verstoort evenwicht

Voor haar eerste speelfilm koos Dana Nechushtan geen gemakkelijk verhaal. Vanuit het voorportaal van de dood kijken drie jongens terug op hun leven. Total loss is een knap geconstrueerde film, maar Nechushtan wilde vooral ook een spannend verhaal vertellen. "Het moet niet blijven steken in een concept; dat zou ik een zwaktebod vinden."

In een studio in Amsterdam-Zuidoost legt Dana Nechushtan de laatste hand aan haar speelfilmdebuut Total loss. Net hersteld van een zware griep vertelt ze dat het een hele bevalling is, zo'n eerste film: "Ongelooflijk, wat voor stress het met zich meebrengt. Vooral door de druk die je jezelf oplegt. Want je wilt natuurlijk niet dat het misgaat." Nechushtan (1970) sprong overigens niet meteen in het diepe. Al tijdens haar opleiding aan de Filmacademie won ze prijzen voor haar korte films - haar eindexamenfilm Djinn leverde haar in 1994 een Tuschinski Award, een nominatie voor de Grolsch filmprijs èn een Oscarnominatie voor de beste buitenlandse studentenfilm op. Vervolgens regisseerde ze afleveringen van de televisieseries '20 plus' en 'Labyrint', om in 1998 de stap te zetten naar de televisiefilms Ivoren wachters en Dag, nacht, duister.
Nechushtan koos voor haar eerste speelfilm niet de makkelijkste weg: Total loss vertelt een gecompliceerd verhaal dat in een knap opgebouwde structuur langzamerhand ontrafeld wordt. De spectaculaire beginscène, waarin een auto in een tunnel over de kop slaat en uitbrandt, laat niets te raden over het lot van de drie hoofdpersonen. Ze zijn dood, nog voor de film goed en wel begonnen is. Het vervolg van Total loss toont in hink-stapsprongen wat er in de 24 uur voorafgaande aan het ongeluk gebeurde: Reinier en zijn vriend, de arts Duco, vinden een jongen die een zelfmoordpoging heeft gedaan. Ze nemen hem mee naar huis, lappen hem op, en als dank zet deze Jeroen de relatie tussen Duco en Reinier op losse schroeven.
De film is gebaseerd op het gelijknamige toneelstuk van Karst Woudstra. Nechushtan kreeg het stuk in handen van acteur Yorick van Wageningen, die zowel in de toneeluitvoering als in de film de rol van Reinier speelt. "Wat me raakte is de zoektocht van die jongens, die eigenlijk al te laat zijn. Het verhaal beschrijft het moment vlak voor de dood, wanneer je nog even de kans hebt terug te kijken op je leven, maar niets meer kunt veranderen. Het greep me aan omdat het herkenbaar is; ik zie veel mensen van mijn leeftijd die zoveel mogelijkheden hebben, maar niet weten welke kant ze opmoeten, en niet los kunnen komen van hun verleden. Het verleden dwingt je soms in een richting die je helemaal niet op wilt."

Grote bek
Nechushtan en scenarioschrijver Marco van Geffen sleutelden lange tijd aan het script van Total loss, onder meer met hulp van de Amerikaanse script doctor Martin Daniel. Nechushtan studeerde destijds aan het Maurits Binger Film Instituut, waar de Amerikaan lesgaf. "Het was prettig om hem om advies te vragen, want het gevaar met een complexe verhaalstructuur als in Total loss is dat het resulteert in een conceptfilm, waarbij het gevoel in het nauw komt. Martin Daniel vroeg bij alles wat we bedacht hadden naar de motivatie: waarom doet hij dit, waarom gebeurt dat. Hij stelde de juiste vragen, en dat is een belangrijk hulpmiddel om duidelijker te maken wat je precies wilt vertellen."
Hoewel al snel vijf partijen bereid waren gevonden de film financieel te ondersteunen, weigerde het Filmfonds in eerste instantie subsidie te verlenen. De motivatie: de hoofdpersonen zouden 'onsympathiek' zijn. Nechushtan: "Daar begreep ik niets van. Uiteindelijk is die beslissing van de commissie ook 'overruled' door het bestuur, en kregen we toch geld. Ik vind die jongens juist geweldig. Ze zijn aan het vechten met zichzelf, maar dat maakt ze niet onsympathiek."
"Duco is heel perfectionistisch en heel bang; hij is iemand die wil voldoen aan de wensen van zijn ouders en zijn omgeving, en hij heeft dat zo lang volgehouden dat hij er niet meer mee kan stoppen. Reinier vertegenwoordigt alles wat hij haat, en dat vindt hij verschrikkelijk, maar tegelijkertijd fantastisch, omdat hij zich daarmee af kan zetten tegen zijn ouders. Reinier is een niet al te slimme jongen, een beetje plat, met een grote bek. Hij vertelt avontuurlijke verhalen over zijn verleden. Onbewust pakt hij Duco op zijn zwakste punt. Hij voelt zich echt veilig bij Duco, maar hij zoekt een soort kinderlijke vriendschap bij hem, daar trekt hij de grens.
"Dat dunne evenwicht tussen Duco en Reinier wordt verstoord door de komst van Jeroen. Jeroen is een soort mysterie. Het is onduidelijk wat hij wil: leven of sterven. Hij is wel duidelijk de sterkste van allemaal. Binnen de relatie tussen Duco en Reinier is hij de intrigant."
Met de acteurs - Yorick van Wageningen, Roef Ragas en Franky Ribbens - werd een maand lang gerepeteerd, waarbij veel gepraat werd over het verleden en de beweegredenen van de verschillende karakters. In het uiteindelijke scenario is dat maar gedeeltelijk terug te vinden; hoewel in de loop van de film veel puzzelstukken op hun plaats vallen, blijven er ook vragen over. "Ik was bang dat het te uitleggerig zou worden", zegt Nechushtan. "We wilden het er niet te dik bovenop leggen. Het gevaar is dan natuurlijk dat het niet overkomt. Daarom hebben we veel viewings gehouden met een proefpubliek. Dan blijkt dat iedereen er toch net iets anders uit oppikt."

Merknaam
Nog voor de film in première is gegaan, duikt de titel Total loss her en der op. Op posters in de stad, in kleine mysterieuze advertenties in de kranten, op T-shirts gedragen door bar- en restaurantpersoneel, op hippe flyers. Zonder dat overigens duidelijk is dat het om een film gaat; het lijkt erop dat de titel als merknaam wordt gepresenteerd. Hoe heeft Nechushtan dat voor elkaar gekregen? "We zijn naar reclamebureau KesselsKramer gestapt. Kijk, niemand wil naar een Nederlandse film, dat weet iedereen. Maar ik wil niet dat mijn film maar één week in de bioscoop draait en dan geruisloos verdwijnt, dat lijkt me een nachtmerrie. Dus dan moet je de gok wagen en de publiciteit een handje helpen. De campagne is voornamelijk gericht op naamsbekendheid. Pas op 25 januari wordt bekendgemaakt dat het om een film gaat.
"Ik wil geen film maken waar niemand naartoe gaat, en ook geen film die in een bepaald concept blijft hangen. Het verhaal is voor mij het allerbelangrijkste, hoe leuk en interessant ik het ook vind om met vorm te experimenteren. Een goed, begrijpelijk, spannend verhaal vertellen is al ontzettend moeilijk, en ik zou het een zwaktebod van mezelf vinden als ik zou zeggen: sorry hoor, maar dit is wat ik heb gedaan, en als je het niet begrijpt heb je pech. Ik denk dat Total loss een kleine film is, maar ik hoop dat ik toch meer mensen kan aantrekken dan alleen dat hele kleine publiek dat uit zichzelf naar een Nederlandse film gaat. Daarom ben ik erg blij met de reclamecampagne. Ik ga liever zo ten onder, dan op de gewone manier."

Pauline Kleijer

Dana Nechushtan (foto: André Bakker).