Februari 2000, nr 208

Marc van Uchelen

Alles is te koop

Nu eens geen lowbudget film over onvolwassen dertigers in de Jordaan, maar een 'romantische komedie over geld'. In Rent-a-friend, de nieuwste film van Eddy Terstall hebben de vertrouwde gezichten de rol van yup op zich genomen. Gesprek met Eddy Terstalls alter-ego, acteur Marc van Uchelen: "Het aardappelen-met-jus-gehalte moet maar eens doorbroken worden."

Marc van Uchelen (foto: André Bakker).

Op zijn witte gympies met lange punten aan zijn blouse, zoals we hem zo goed kennen uit de films van Eddy Terstall, swingt hij zijn buurtbioscoop The Movies binnen. Hij groet nog wat goede bekenden, voordat hij zich aan een bitter lemon met een rietje zet. Marc van Uchelen is allesbehalve een onaanraakbare ster. Eerder is hij van het type vriend, met wie je liever een potje biljart speelt, een pizza eet, of naar een voetbalwedstrijd kijkt.
Toch zal hij het tijdens ons gesprek ontkennen; dat hij een allemansvriend is, zoals Alfred, zijn rol in Rent-a-friend, die zich beroepsmatig als vriend verhuurt. Van Uchelen is, anders dan Alfred, selectief in het maken van vrienden: "In werkelijkheid zou het niets voor mij zijn, bij een wildvreemde op de bank gaan zitten en me aanpassen aan zo iemand. Ik zou een goed gesprek, zoals ik dat heb met mijn eigen vrienden, gaan missen."
Het idee van een verhuurbedrijf, waar je vrienden kunt huren voor een avondje uit, een goed gesprek, of een feestje ontstond vier jaar geleden als een absurdistisch toekomstvisioen. Tegenwoordig is het niet ver bezijden de werkelijkheid. In een Engelse krant werden onlangs de eerste varianten gesignaleerd: 'Rent-a-granny' en 'Rent-a-pet'.
Van Uchelen ziet Rent-a-friend vooral als een mooie satire, omdat het een "veralgemenisering is van de samenleving", waarin mensen eenzaam 'chattend' vriendschap sluiten via internet en menselijk contact steeds meer een zeldzaam goed aan het worden is. "Rent-a-Friend is voor mij een aanklacht tegen de vercommercialisering van de samenleving, waarin alles te koop is. Als ik die film had gemaakt dan had ik het allemaal zwaar uit de hand laten lopen." Een happy end had Rent-a-friend dus niet gekregen als niet Terstall, maar Van Uchelen op de regisseursstoel had gezeten. Meer cynisme en meer vervlakking zou hij in het leven van Alfred hebben gebracht. Minstens had hij er een tragikomedie van gemaakt.

Klapbord
Voor wie het niet wist, Van Uchelen is behalve acteur - hij debuteerde ooit als veertienjarige in De aanslag (1986) van Fons Rademakers - ook "gediplomeerd regisseur", zoals hij zichzelf losjes noemt. In 1996 studeerde hij af aan de Filmacademie met de eindexamenfilm Buenos Aires, here we come, een komedie over de Tweede Wereldoorlog. Al van kinds af aan had hij de twee petten op van acteur en regisseur. Hij oefende jarenlang met een klapbord, voor en achter de camera. En toen hij eindelijk, na de vierde keer, op 22-jarige leeftijd werd toegelaten tot de Filmacademie, had hij er al een hele carrière als acteur op zitten. Na De aanslag kwam Terug naar Oegstgeest (1987) en van 1990 tot 1992 had hij op de planken gestaan met het Zuidelijk Toneel.
Heden ten dage komt hij rond van de combinatie van spelen en regisseren. Onlangs voltooide hij een aflevering van een nieuwe serie 'Novellen' voor de NPS. "Ik heb de keus tussen acteren en regisseren nooit hoeven maken. Ik geniet van allebei. Zoals het nu is, is het mooi in evenwicht."
De eerste rol in een film van Eddy Terstall speelde Van Uchelen in Walhalla (1995), een politiek geëngageerde film die volledig zou floppen. Maar Terstall en Van Uchelen hadden elkaar gevonden. "We nemen graag voetbaluitslagen door. Ajax natuurlijk, en de Spaanse competitie. Over de scenario's praten we ook wel. Eddy laat me alles lezen, maar hij maakt de keuzes. Als acteur vervul je een uitvoerende rol. Je bent een instrument.
"Na vier films ben ik zo langzamerhand zijn alter ego geworden. Er wordt altijd grappend over gedaan, maar stiekem denk ik dat het toch wel een beetje zo is, hoewel ik het liever niet zo uitspreek, dat werkt meteen weer zo beperkend. Trouwens: Mastroianni was ook het alter ego van Fellini. Ik vind het toch wel wat hebben."

Absurdisme
Rent-a-friend is sinds lange tijd een film van Eddy Terstall die niet lowbudget is. De film kwam tot stand met een bedrag van twee miljoen. Het Filmfonds, Fine BV, Cobo- en Stimuleringsfonds prijken gebroederlijk op de aftiteling. De Jordaan werd verlaten voor locaties in Mexico en Japan. De wiebelende videocamera, die het gezellige homevideo-gevoel opriep in Hufters en hofdames en De boekverfilming is vervangen voor Cinemascope formaat. De eerste door Terstall ontdekte actrice (Nadja Hüpscher, ze stond ooit achter de bar van zijn stamkroeg) heeft dit jaar een Gouden Kalf gewonnen. En de production design: futuristische gevelreclames, woonwijken met gele identieke huizen en autootjes met een barcode als nummerbord, die de sfeer opwekken van het gepolijste absurdisme van Van Warmerdam, doet in niets denken aan de vorige 'van de straat'-films van Terstall. Had het kapitaal invloed op de sfeer op de set?
Van Uchelen: "De draaiperiode van Hufters en hofdames was indertijd twee weken lang, achttien uur per dag. Je had er geen enkel privé-leven naast. Het leek daardoor net of we het allemaal echt meemaakten. Dat heeft voor die film goed gewerkt. Maar het moet geen tendens zijn voor elke film. Bij Rent-a-friend werkte cast en crew voor het eerst betaald. Opvallend was dat nu er geld was iedereen ineens op zijn strepen ging staan. Ineens ging het over arbeidstijden en dat soort dingen. We hebben nooit langer dan 10 uur op een dag gedraaid. Crewleden die onbetaald 18 uur per dag stonden te werken, gingen nu na 8 uur naar huis."
Ook inhoudelijk is in Rent-a-friend de wereld verlaten van studentenlol en gelegenheidsfilmmakerij. Carrièrevrouwen, die hun ziel hebben verkocht aan de soap en een kunstenaar die de commercie zoekt, zijn vast geen toevallige personages. Van Uchelen: "De vaste club mensen ontwikkelt zich ook. Dat zie je terug in de film."
Toch is de handtekening van Terstall onmiskenbaar aanwezig, vindt Van Uchelen: "Dat een film lowbudget is gemaakt, zegt niets over de kwaliteit. Hufters en hofdames was ook goed geworden met een groter budget. Eddy weet de juiste mensen bij elkaar te krijgen en de juiste atmosfeer te creëren op de set. Misschien komt het ook door zijn scenario's. Als je die leest is het meteen duidelijk wat er moet gebeuren. Wat er staat, staat er. Regisseurs als Fons Rademakers of Martin Koolhoven (Duister licht, 'Lolamoviola', red.) gaan veel meer in op spelregie. Dat komt omdat elke dialoog, elke scène multi-interpretabel is.
"Eddy heeft zijn eigen stijl, dat is in Nederland uniek. Hij heeft, net als Robert Jan Westdijk trouwens, een nieuw tijdperk ingeleid. Die echt Hollandse dialogen zijn doorbroken. Eddy heeft die lijn in Rent-a-friend doorgetrokken, ondanks het ruimere budget. Dat kun je van Siberia niet zeggen. Daarin is Robert Jan iets heel anders gaan doen, dan in ZUSJE. Misschien had hij ook nog één lowbudget film moeten maken."
Dat de reisjes naar Mexico en Japan meer dan welkom waren behoeft geen uitleg. Maar hadden de scènes in Japan þ Hüpscher en Van Uchelen lopen een paar minuten lang romantisch gearmd door Japanse tuinen - niet eenvoudigweg in De Keukenhof gefilmd kunnen worden? Van Uchelen is verbaasd bij deze vraag, maar dan buldert hij plotseling van het lachen: "Dat vroegen we ons ter plekke ook af. Japan verschilt qua natuur helemaal niet zo erg van Nederland. Er zijn daar ook gewoon dennenbossen. De toeristische plekken waar we voor gingen, leken precies op Nederland. Achteraf hadden we die tempel er inderdaad best digitaal in kunnen zetten. Maar er zit ook een Japanse optocht in, hoor."

Manipulatie
Van Uchelen steekt zijn visie op het Nederlandse filmklimaat niet onder stoelen of banken. Het probleem is volgens hem dat er teveel organen zijn die moeten meebeslissen over een film: Stifo, Cobo, Filmfonds, omroepen en sponsors hebben allemaal hun zegje. In Amerika en in de meeste landen heeft een regisseur alleen te maken met een producent. Al die meningen komen een scenario niet ten goede.
Het 'aardappelen-met-jus-gehalte' moet maar eens doorbroken worden, vindt Van Uchelen, waarmee hij doelt op het calvinistische realisme van de gevestigde orde: 'doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg' is het motto op de Filmacademie, zoals Van Uchelen aan den lijve ondervond, toen hij een 'komedie' wilde maken over de Tweede Wereldoorlog. "Ga eerst maar eens een jaar research doen", kreeg hij letterlijk te horen.
Het criterium dat een film uit het leven gegrepen zou moeten zijn, wordt volgens Van Uchelen veel te serieus opgevat door subsidieverleners, die te vaak een scenario afwijzen met als argument, 'dat kan niet'. Van Uchelen: "Als je je eigen realiteit creëert en die klopt, dan kan alles. De manipulatie van het medium - wat is film anders - moet veel meer benut worden. De strijd met het calvinisme is nog steeds niet gestreden. Een filmmaker moet zijn fantasie maar eens loslaten op de realiteit."
Niet voor niets heeft hij zich aangesloten bij de Fantasten, een groep filmmakers, die hun standpunten - breken met het realisme - onlangs met pamfletten duidelijk maakten tijdens de opening van het Nederlands Film Festival. "Er is niets mis met Hollandse films, dat bewijzen films als De avonden en Karakter, die de Hollandse cultuur als uitgangspunt hebben, maar toch 'larger than life' zijn."
Een uitwas van het vergaande realisme is de soap, het genre dat in Rent-a-friend op zeer humoristische wijze wordt geridiculiseerd. Van Uchelen spreekt van "opium voor het volk" en "verloedering", hoewel hij het genre als opstap voor beginnende acteurs overigens niet afwijst. Zelf speelde hij in Spangen. Toch kan hij niet begrijpen dat mensen die "zelf de afwas doen willen kijken naar mensen die de afwas doen", Big Brother was daar het meest extreme voorbeeld van. "Soaps zijn een weerspiegeling van het dagelijkse leven. Hebben mensen de hele dag gewerkt, komen ze thuis, gaan ze kijken naar hetzelfde wat ze net hebben meegemaakt, dit keer zonder er zelf deel aan te nemen.
"Ik ga naar de bioscoop - en zo kijk ik overigens ook televisie -, omdat ik in een andere wereld wil stappen. De werkelijkheid ontvluchten. Daarom zie ik liever ellende in de bioscoop. En geluk heb ik liever gewoon in het dagelijks leven."

Fleur Jurgens

Rent-a-friend
Nederland, 1999
Productie: Marc Heijdeman
Regie en scenario: Eddy Terstall
Camera: Stefan Bijnen
Montage: Eddy Zoutendijk
Art direction: Daniël Niemann
Muziek: Jina Sumedi
Met: Marc van Uchelen, Rifka Lodeizen, Nadja Hüpscher, Natasja Loturco, Femke Lakerveld, Peer Mascini, Huub Stapel
Kleur, 90 minuten
Distributie: A-Film Distribution
Te zien: tijdens het Filmfestival Rotterdam en vanaf 24 februari

Rent-a-friend
Rent-a-friend is een satire op de 'versoaping' van de samenleving, waarin alles te koop is. Miskend kunstenaar Alfred (Marc van Uchelen), geobsedeerd door het schilderen van Mexicaanse poppetjes, wordt botweg aan de kant gezet door zijn vriendin Moniek (Rifka Lodeizen als blondine), die promotie maakt als dialoogschrijfster in de soapserie 'Het kan vriezen, het kan dooien'. Ze verwijt Alfred een gebrek aan commercieel inzicht en gaat er vandoor met haar baas. Om het tegendeel te bewijzen zoekt Alfred een gat in de markt: hij verhuurt zichzelf als vriend. Binnen afzienbare tijd runt hij een commerciële goudmijn 'Rent-a-friend', met hulp van de "ijskouwe" bedrijfsleidster Françoise (Nadja Hüpscher in plat Rotterdams).