Maart 2000, nr 209

Aleksander Sokoerov

Ongelukkig, machtig en middelmatig

Vragen die met een tegenvraag beantwoord worden en af en toe een norse, verveeld wegkijkende blik. Daar moet je op voorbereid zijn bij een interview met de Rus Aleksander Sokoerov. Een regisseur die soms net zo ondoordringbaar is als zijn films, bleek tijdens een groepsgesprek op het filmfestival in Cannes.

Aleksander Sokoerov (foto: André Bakker).

Is het toevallig dat u nu, met op de achtergrond de oorlog in voormalig Joegoslavië, met een film over de Tweede Wereldoorlog komt? Wilt u de mensen herinneren aan wat er gebeurd is?
"Wat denkt u zelf?"

Noemt u zichzelf politiek geëngageerd?
"Wanneer u met mij wilt praten over politiek, dan kan ik u geen interessante antwoorden geven. Ik vind dat de hedendaagse mens zich niet moet afsluiten voor de geschiedenis. Het is ons gemeenschappelijke verhaal en we hebben nu de kans om terug te kijken en ervan te leren."

Waarom had Hitler problemen met intimiteit?
"Ik had geen belangstelling voor zijn problemen met intimiteit en ik wilde ook geen film maken over zijn seksuele fantasieën. Sommige onderwerpen zijn niet interessant voor kunst. Dat soort feitjes voegt niets wezenlijks toe aan je kennis over het leven van een persoon. In dat opzicht was Hitler waarschijnlijk ook niet zo uitzonderlijk, kijk maar naar de politici van tegenwoordig. Denkt u soms dat die een normaal seksleven hebben?"

Wat interesseerde u aan het onderwerp?
"Het ging mij om de ongelukkigheid van die man en de gevolgen die het heeft voor iemands persoonlijkheid wanneer hij zoveel macht heeft. Ik heb gemerkt dat politici vaak erg ongelukkige mensen zijn. Door met politiek bezig te zijn proberen ze hun eigen problemen op te lossen. Het is opvallend dat men om politicus te worden geen specifieke vooropleiding nodig heeft, en we weten ook niet goed wat hen drijft. Het heeft met hun karakter te maken, en ik was geïnteresseerd in een karakterstudie van een politiek leider."

In uw vorige film Mother and son stond de onbaatzuchtige liefde centraal, in Moloch het gruwelijke kwaad. Hoe komt het dat u van het ene extreme naar het andere overstapt?
"De wereld is gecompliceerd en diep. Alleen bij mensen kom je zulke uitersten tegen, niet in de dierenwereld. Het lijkt wel alsof de mensen buiten alle wetten om leven. Er zijn geen grenzen meer en de macht van de mens lijkt oneindig. De bijbel is bijvoorbeeld een poging geweest om het menselijke leven te organiseren, maar die is intussen niet succesvol gebleken. Iedereen hoopte dat deze religieuze doctrine de mensheid zou beschermen tegen het kwaad, maar helaas is dat niet gelukt."

Bent u tijdens de research voor deze film dingen over het leven van Hitler tegengekomen die u verrasten?
"Er zijn geen speciale zaken naar boven gekomen. Ik vond alles wat ik verwacht had te zullen vinden. Uit de documentaires die ik over hem had gezien, kwam hij naar voren als een zeer middelmatig iemand. Van dat beeld raakte ik ook tijdens mijn eigen research alleen maar meer overtuigd. Aan de andere kant vond ik een man die blij leek te zijn met zijn eigen gedeprimeerdheid."

Heeft u veel naar de films van Leni Riefenstahl gekeken, en wat vindt u van haar werk?
"Als filmmaakster was zij briljant. Ze wist precies wat ze deed. Maar haar films over Hitler en de nazi's hebben erg veel journalisten misleid. Ze creëerde namelijk een persoonlijkheid die nooit heeft bestaan."

In vroegere interviews vergeleek u uw eigen werk vaak met een stijlperiode uit de schilderkunst of met een bepaald type schilderij. U noemde Mother and son bijvoorbeeld 'een olieverf in Turnerstijl'. Hoe zou u Moloch in die termen omschrijven?
"Zo'n typering is op Moloch niet van toepassing. Je zou de film hooguit 'een beschrijving van een ziekte' kunnen noemen. Ik heb voor de visuele stijl erg veel foto's uit de jaren dertig en veertig bekeken en ook motieven ontleend aan de Jugendstil-stijl die aan het begin van deze eeuw populair was. De grijsblauwe, steenachtige kleur die de sfeer van de hele film bepaalt heb ik bewust gekozen, want de nazi's hielden erg veel van steen."

Hoe belangrijk is het voor u dat uw film in het competitieprogramma van Cannes zit?
"Het is nodig om mee te doen, om de Europeanen en de rest van de wereld eraan te herinneren dat de Russische film nog steeds bestaat. We gaan door met films maken. Film is in Rusland een belangrijke en nationale aangelegenheid. De studio's van Lenfilm, waar ik nog steeds werk, behoren tot de oudste in de wereld. Je moet mensen de kans geven om onze films te zien, maar ik verwacht hier geen opvallende reacties of prijzen."

François Stienen


Moloch

Wolkendek rond het Adelaarsnest

Aleksander Sokoerov had Eva Braun en haar liefde voor de Führer nodig om wat licht te laten schijnen op haar wrede minnaar. Want: een zwart object tegen een zwarte achtergrond is niet zichtbaar. Maar menselijker is Adolf Hitler er nauwelijks door geworden. Moloch is een huiveringwekkend portret van het kwaad.

Eva Braun dient Hitler van repliek.

In Whispering pages (1993) werpt Sokoerov het aloude dilemma op of het geoorloofd is een mens te doden als je weet dat de wereld daar beter van zal worden, als door die daad de mensheid een hoop ellende bespaard blijft. Dat lijkt moreel verdedigbaar, maar we hoeven maar te denken aan extremistische terreurbewegingen, die moorden in naam van een betere wereld, om dat idee toch maar weer terzijde te schuiven.
Dat Sokoerov zich bezighoudt met thema's als schuld en boete is niet verwonderlijk voor iemand die is opgegroeid met het erfgoed van de Sovjet-Unie. De collectieve schuld aan een jarenlang schrikbewind in naam van het communistische ideaal is op geen enkele manier te vereffenen. Dat Sokoerov belangstelling toont voor Adolf Hitler, de verpersoonlijking van het kwaad, de man die Duitsland met een schuld tegenover de mensheid heeft opgezadeld die eveneens nooit meer is weg te nemen, is dan evenmin een verrassing.
Volgens Sokoerov is het niet mogelijk om iets van het nazisme te begrijpen zonder dat we inzicht hebben in de aard van de persoon Adolf Hitler. De juistheid van deze veronderstelling daargelaten, is het de vraag of Moloch dat inzicht biedt.

Perverse joligheid
Zoals alle films van Sokoerov heeft Moloch nauwelijks een verhaallijn. De film is gesitueerd ergens in 1942, een voor Duitsland kritieke fase in de oorlog, op het Adelaarsnest, Hitlers buitenverblijf hoog bovenin de bergen van Beieren. Eva Braun wacht er de komst af van 'Adi' en zijn gevolg: de heer en mevrouw Goebbels en Hitlers privé-secretaris Martin Bormann. Naakt danst Eva 's ochtends in alle vroegte op de balustraden van het in wolken gehulde kasteel, zwaaiend naar de controleposten die het voordurend in de gaten houden. Verveeld dwaalt ze rond in Hitlers werkvertrekken terwijl ze naar zijn lievelingsmuziek luistert. De grijsgroene en bruine tinten zorgen voor een naargeestige, kille atmosfeer. De somberheid van de donkere interieurs doet denken aan zeventiende-eeuwse schilderijen.
Als het gezelschap gearriveerd is, kondigt Bormann aan dat er niet over politiek gepraat wordt: men is er ter ontspanning. Hitler betoont zich een causeur die graag in het middelpunt van de belangstelling staat, te midden van een gehoor dat hem met opportunistische beleefdheid aanhoort en naar de mond praat. De onzinnige, wezenloze gesprekken vormen het vacuüm van de absolute alleenheerschappij. De geforceerde vrolijkheid tijdens de gezamenlijke wandeling in de bergen is niet meer dan een ritueel, een protocol ter handhaving van de bestaande orde. Het wolkendek rond het Adelaarsnest schermt het oord af van de realiteit. Alleen een vaag gerommel dringt er soms doorheen; misschien is het onweer, maar de associatie met geroffel aan het front is onvermijdelijk. Zelfs het bekijken van een aflevering van de Deutsche Wochenschau brengt de oorlog niet dichterbij. Met een perverse joligheid wordt de realiteit tot amusement gereduceerd: Hitler bekritiseert de kwaliteit van het camerawerk en dirigeert de begeleidende muziek.

Onbehagen
Misschien meer dan Adolf Hitler is Eva Braun de werkelijke hoofdpersoon van Moloch. Zij is het enige personage in de film waarop we enigszins vat kunnen krijgen, de enige van het gezelschap die Hitler van repliek dient. Eva Braun heeft zichzelf ondergeschikt gemaakt aan haar liefde, en dat geeft haar een zekere bewegingsvrijheid. Bovendien schikt ze zich naar het beeld dat de heren van vrouwen hebben: expressieve, doch domme wezens die het aan elk inzicht ontbreekt. Dat Eva niet serieus genomen wordt, geeft haar de vrijheid om Hitler de waarheid te kunnen vertellen. Maar de eenzaamheid van deze liefde, die niet beantwoord kan worden door iemand die niet tot menselijke intimiteit in staat is, is voelbaar en schrijnend. Bij haar is Hitler net een groot kind, zeurend over kwaaltjes en onredelijk driftig. Eva merkt op dat hij publiek nodig heeft om te schitteren. Zonder zijn gehoor is hij niemand.
Moloch is niet het psychologische portret van een wrede alleenheerser dat zijn daden inzichtelijk maakt. Hij blijft een ongrijpbare figuur, en dat moet waarschijnlijk ook. Elke verklaring van zijn daden vanuit zijn persoonlijkheid zou onherroepelijk tekortschieten. Eerder is Moloch een huiveringwekkende verbeelding van geperverteerde macht, van wreedheid en beangstigende domheid. Het is ook niet zo interessant om te weten in hoeverre de gebeurtenissen en personages in de film de werkelijkheid tegemoet komen. Dat de Russische acteurs in het Duits zijn nagesynchroniseerd, is niet zozeer bedoeld om waarachtiger te zijn, het is meer een artistieke keuze. De lichte bevreemding die het opwekt is geenszins storend, het draagt eerder bij tot het gevoel een valse, kunstmatige wereld te betreden die ver af staat van het werkelijke leven. Net als de licht vervormende lens die gebruikt is, of het onnatuurlijke kleurenschema. Dat deze wereld niettemin het werkelijke leven beheerst en regeert, is misschien wel het grootste onbehagen dat de film oproept.

Petra van der Ree

Moloch
Rusland/Duitsland, 1999
Productie: Victor Sergejev, Thomas Koefoes
Regie: Aleksander Sokoerov
Scenario: Joeri Arabov
Camera: Aleksej Fjodorov, Anatoli Rodinov
Montage: Leda Semionova
Geluid: Vladimir Persov, Sergej Mosjkov
Art direction: Sergej Kokovkin
Met: Elena Roefanova, Leonid Mosgovoi, Leonid Sokol, Elena Spiridonova
Nasynchronisatie: Eva Mattes, Peter Fitz, Gerd Wameling, Maud Ackermann
Kleur, 102 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: vanaf 23 maart

Naar boven