Juli/augustus 2000, nr 213

The limey

Bergbeklimmers in Hollywood

Steven Soderberghs The limey is niet alleen een onderkoelde thriller, maar ook een intens drama over weemoed, waarin en passant korte metten wordt gemaakt met de swinging sixties. Op deze en de volgende pagina: een recensie, een interview met Soderbergh, een bespreking van de dvd en een interview met hoofdrolspeler Terence Stamp.

Terence Stamp en Peter Fonda vliegen elkaar in de dunner geworden haren.

De schemering speelt een van de belangrijkste bijrollen in The limey. Grote delen van de film zijn gedrenkt in blauw licht waaruit de laatste zonnestralen zijn vertrokken, net zoals uit het leven van de louche platenbons Terry Valentine (Peter Fonda). Zijn Californische villa aan zee mag dan volhangen met gouden platen, en in zijn zwembad plonst een beeldschoon meisje, maar de onderkoelde sfeer verraadt dat hier een vijftiger woont die vooral het glorieuze verleden omarmt. Geobsedeerd door zijn uiterlijk ontbloot hij zijn witte tanden aan de gasten op een van zijn coole party's, niet wetende dat zijn beul vlak in de buurt is, klaar om toe te slaan. De nacht ligt op de loer.
Die scherpschutter, subliem gespeeld door Terence Stamp, wil de moord op zijn dochter wreken, maar belangrijker dan de thrillerachtige plot is de melancholieke toon waarin de film is gezet. Ook de wreker Wilson is getergd en gegroefd, en cirkelt verdoofd rondom een gebeurtenis uit het verleden - de moord - die toch niet meer te keren is. In de slotscène wordt die weemoed bezongen door een nonchalante en nog piepjonge Terence Stamp met een gitaar in zijn hand: "Freedom is a word I rarely use whithout thinking of the time when I was loved." Deze scène is geplukt uit Poor cow (het debuut van Ken Loach uit 1967), een film die dwars door The limey is gesneden. Zodra het verleden van Wilson ter sprake komt, wordt het verhaal geïlllustreerd met oude scènes uit Poor cow, zodat de jonge Stamp op wonderbaarlijke wijze weer een rol speelt. Alleen in film kan iemand die niet meer fysiek bestaat opnieuw tot leven worden gebracht.

Soderbergh op dvd

Steven Soderbergh

"De filmindustrie is en blijft een rare wereld", aldus Steven Soderbergh in een groepsinterview ter gelegenheid van de première van The limey vorig jaar tijdens het Filmfestival Cannes. "Voordat je het weet houdt het plotseling ook allemaal weer op. Je weet nooit hoe lang je nog de films kunt maken die je wilt maken. Dus werk ik nu vanuit het gevoel om zoveel mogelijk in zo kort mogelijke tijd aan te pakken."
Hoe moeilijk dat is, zelfs voor iemand met Soderberghs staat van dienst, illustreert hij aan de hand van een vergelijking. "Het is net als bergbeklimmen. Je komt aan op de top en van daar uit zie je al die andere toppen waar je heen wilt. Maar ze dwingen je om eerst weer naar beneden te gaan. In Hollywood moet je je iedere keer opnieuw bewijzen en dat is erg vermoeiend. De drie maanden dat ik bezig ben met een film kosten me op die manier negen maanden van mijn leven.

Steven Soderbergh (foto: Bob Marshak).

Terence Stamp

Rampestampen

Van 'working class hero' tot perfide schurk, transseksueel en subliem karakteracteur in Steven Soderberghs The limey; de carrière van Terence Stamp kent een grillig verloop. De Filmkrant sprak de acteur tijdens het afgelopen Filmfestival Rotterdam. "Billy Budd als debuut en The limey als einde, en alles wat daartussen zit, dat is meer dan een acteur zich kan wensen."

Terence Stamp (foto: André Bakker).

Vraag een willekeurige filmliefhebber of hij Terence Stamp kent en het antwoord is "ja". Vraag dezelfde cinefiel of hij vijf films met de acteur kan opnoemen en hij komt niet verder dan drie. De filmloopbaan van Terence Stamp kent dan ook een merkwaardig verloop. De eerste jaren na zijn debuut in Billy Budd (Peter Ustinov, 1964) leek zijn bedje gespreid. De Oscarnominatie die hij voor zijn eerste rol ontving, kreeg het jaar daarop een vervolg met een prijs in Cannes voor zijn rol in William Wylers The collector. Vervolgens werkte Stamp met Fellini in Histoires extraordinaires (1967) en speelde hij de hoofdrol in Pasolini's Teorema (1968). Maar aan het einde van de jaren zestig verdween Stamp van het toneel, om tien jaar later aan een tweede loopbaan te beginnen, die een stuk grilliger was. Door eendimensionale schurkenrollen zoals in Superman (1978), Alien nation (1988) en The real McCoy (1993) af te wisselen met complexe karakterrollen zoals in Stephen Frears The hit (1984), blijkt Stamp als acteur moeilijk te classificeren. Een vergelijking met Michael Caine, met wie Stamp in de jaren zestig in 'swinging London' een appartement deelde, ligt voor de hand: beiden komen uit de Engelse arbeidersklasse en werden halverwege de jaren zestig populair. Van de andere kant lokken Stamps vertolkingen van B-filmbooswichten een vergelijking uit met Malcolm McDowell, die na zijn succesvolle periode, eind jaren zestig, begin jaren zeventig (denk aan If... (1968) en A clockwork orange (1971)), alleen nog maar te zien was in slecht gemaakte genrefilms. Maar anders dan McDowell lukt het Stamp zijn oude reputatie van karakterspeler opnieuw waar te maken als de gangster die zijn maten verraadt in The hit, de sekstherapeut in Bliss (1997) en de transseksueel in The adventures of Priscilla, queen of the desert (1994). En dan is hij met níemand te vergelijken.

Londense crimineel
Aan die rollen kan er nu een worden toegevoegd. Zijn vertolking van Dave Wilson, het hoofdpersonage van Steven Soderberghs The limey (1999), is een ware krachttoer. Als spil in een ogenschijnlijk simpel genreverhaal zet Stamp hem neer als een man op wiens gezicht beurtelings introspectie, ingehouden emoties en volharding zijn af te lezen. Bovendien was voor Soderbergh duidelijk dat alleen Stamp de rol kon spelen. Voor Wilsons momenten van innerlijke zelfaanschouwing wilde hij namelijk beeldmateriaal gebruiken uit een oude film van Ken Loach, Poor cow uit 1967, waarin Stamp ook een Londense crimineel speelt.
Volgens Steven Soderbergh was The limey er nooit gekomen, als hij niet de hand had weten te leggen op de rechten van Poor cow, of als Terence Stamp de rol had geweigerd. Hoe ging Stamp om met de ongewone situatie, dat hij op voorhand door schrijver Lem Dobbs en door Soderbergh al met de rol werd geïdentificeerd?
Stamp: "Steven Soderberg belde me toen ik op vakantie was in Hawaï, en vertelde me over zijn idee om dat oude materiaal uit Poor cow te gebruiken. In eerste instantie vond ik het erg spannend, maar naarmate het project vorderde, besefte ik wat een eer het was, dat een regisseur een film maakt vóór jou.
"Mijn werkwijze was bij The limey dan ook anders dan normaal. Ik moest een personage van dertig jaar geleden opnieuw uitvinden. De belangrijkste vraag was: wat zou het resultaat zijn van al die jaren die hij in gevangenschap heeft doorgebracht? Hoe zou Wilson zich bewegen na zo lang opgesloten te hebben gezeten? Hoe zou hij dat overleefd hebben? Ik kwam tot de conclusie dat gevangenschap deze man niet heeft gebroken, maar gevormd."

Gevangenis
Net als The limey een terugblik bevat op de jaren zestig, krijgt het gesprek de vorm van een evaluatie van Stamps carrière. De aanzet wordt gegeven door mijn vergelijking tussen de acteur en zijn filmpersonage. Beiden hebben op een bepaald moment keuzes gemaakt die verstrekkende gevolgen hadden voor de rest van hun leven. Het filmpersonage ging naar de gevangenis; de acteur ging vrijwillig in ballingschap waardoor zijn carrière ten einde kwam. Stamp blijkt ontvankelijk voor de suggestie dat de standvastige Wilson zijn fictioneel spiegelbeeld genoemd kan worden.
"Dat klopt. Wilson is trouw gebleven aan zichzelf, en dat maakt hem een bewonderenswaardig man. Niemand wil dat je steelt, je vrouw niet en je dochter niet, maar als stelen je talent is, als je dat hebt meegekregen, wat moet je dan?"
Net als Wilson ging Stamp zijn eigen weg zodra hij wist waar zijn talent uit bestond. Maar zijn vader, die binnenschipper was, wilde er niks van weten. "Mensen zoals wij worden geen filmsterren", was zijn overtuiging.
"In eerste instantie was acteren gewoon een fantasie. Ik was vier jaar oud toen mijn moeder me voor de eerste keer meenam naar de bioscoop, naar Beau Geste met Gary Cooper. En hém wilde ik zijn. Daarna werd het Cary Grant, en nog later Burt Lancaster. Maar er was een afstand tussen die heroïsche figuren, die prachtige mannen en mij, een arme jongen uit een arm gezin die met gaten in zijn sokken naar school ging. Het keerpunt kwam toen ik zeventien was en East of Eden zag met James Dean. Ik voelde me precies als hij, maar hij was daar op het scherm. Daarna zorgde ik, zonder medeweten van mijn ouders, voor geld om naar de toneelschool te gaan. Ik werkte bij een reclamebureau en probeerde een beurs te krijgen."
Stamp was al enkele jaren toneelspeler toen Peter Ustinov hem de hoofdrol gaf in Billy Budd. Een vruchtbare filmcarrière volgde. Maar eind jaren zestig hield Stamp er ineens mee op.
"Als ik voor de camera sta, gebeurt er iets, maar als ik rotzooi maak, gebeurt er niks. Ik moet het gevoel hebben dat er iets gaat gebeuren als ik een rol neem. En in 1969 kreeg ik geen enkele fatsoenlijke rol meer aangeboden. Ik had met Pasolini gewerkt, met Fellini, Losey, Wyler, Oscarnominatie, Golden Globe, prijs in Cannes. En ineens: Bam! Niks meer. Alleen onacceptabele rotzooi. Ik zat zonder werk en dacht: laat ik de wereld eens gaan verkennen. Ik wilde altijd al naar het oosten. Bovendien was ik op zoek naar kennis. Op mijn zestiende was ik van school gegaan, dus ik wist niks. Nu had ik het geluk zelf te kunnen kiezen wat ik wilde leren. En zo ging ik op wereldreis en overal waar ik het interessant vond, bleef ik hangen. Maar ik had nooit gedacht dat het zo lang zou duren.
"Na een paar jaar zat ik in India, in een ashram, waar ik tantra leerde. Er liepen veel prachtige vrouwen rond, het was een soort seks-universiteit. Na een tijdje was ik een heuse swami: gestoken in oranje gewaden, lange baard, lang haar. Op een dag ging ik ontbijten in het nabijgelegen hotel waar men mij langzamerhand had zien veranderen van filmster Terence Stamp in een langharige swami. De concierge herkende me en zei [door Stamp met perfect Indiaas accent nagebootst. RH]: 'Mr Terence, we have a cable for you, sir'. Het feit alleen al dat er een telegram was aangekomen op deze plek was een wonder. Voordat ik het las wist ik al dat mijn leven zou veranderen. Na negen jaar, kreeg ik niet één, maar drie aanbiedingen tegelijk: Superman, Superman 2 (1980), en Meetings with remarkable men (1979).