Juli/augustus 2000, nr 213

Shinya Tsukamoto

Even weg uit de betonjungle

Sinds Shinya Tsukamoto in 1988 debuteerde met de cyberpunk-film Tetsuo: the iron man heeft de Japanse filmmaker een internationaal cult-publiek opgebouwd. Liefhebbers die niet genoeg kunnen krijgen van zijn hyperkinetische filmstijl staat echter een verrassing te wachten. Want van het filmisch gehamer en gebeuk is in Tsukamoto's nieuwste werkstuk Gemini (Soseiji) niks terug te vinden. Vanwaar deze breuk in een oeuvre dat inhoudelijk en stilistisch zo consistent was? De Filmkrant sprak Tsukamoto op het 18e Festival van de Fantastische Film van Brussel.

Shinya Tsukamoto.

In Tokyo fist (1995) speelt Shinya Tsukamoto de verzekeringsagent Tsuda, die zijn vrije tijd doorbrengt in de boksschool. Gedreven door jaloezie en haat jegens zijn rivaal in de liefde, ontwikkelt hij zich tot een vechtmachine. Tsuda is als de films van Tsukamoto: opgefokt, explosief en meedogenloos. Maar de man aan de andere kant van de tafel is niet dezelfde als het wandelende kruitvat uit Tokyo fist. In werkelijkheid is Shinya Tsukamoto (Tokio, 1960) een bedaarde, ja zelfs wat slome man wiens gedempte spraak en slappe handje moeilijk te rijmen zijn met het audiovisuele agressie die hij in zijn films aan de dag legt.
Toen Tsukamoto twaalf jaar geleden spectaculair debuteerde met Tetsuo: the iron man, een heftige 66 minuten durende zwart-wit film over een kantoorman uit wiens lichaam allerlei metalen uitsteeksels groeien, kreeg hij al snel een aanbod om zijn dynamische filmstijl aan te wenden voor een publieksfilm. De vrijheidsbeperkingen die Tsukamoto ervoer bij het maken van Hiruko the goblin (1990) dreven hem echter meteen terug naar onafhankelijke producties. Met zijn volgende drie films, Tetsuo II: body hammer (1992), Tokyo fist en Bullet ballet (1998), gaf Tsukamoto steevast een nachtmerrie-achtig beeld van het leven in de betonjungle van Tokio, omringd door technologie.

Spookachtig
Met Gemini breekt Tsukamoto met veel van zijn terugkerende thema's en stilistische keuzes. Het stadsleven van modern Tokio maakt plaats voor de historie. Gemini is een heuse kostuumfilm, waarin Tsukamoto schijnbaar moeiteloos zijn hyperkinetische vormgeving overboord gooit en met een ingetogen regiestijl en spookachtige muziek (van vaste componist Tyu Ishikawa, die de stampende soundtracks leverde voor eerdere Tsukamoto-films) een buitengewoon dreigende atmosfeer weet op te roepen.

Hoe kwam u ertoe een film te maken die zo afwijkt van uw eerdere werk?
Tsukamoto: "De oorsprong van mijn films is meestal mijn eigen hoofd, maar dit keer kwam de studio naar mij toe met de vraag of ik Gemini wilde maken. Het verhaal van Edogawa Rampo was er al, en acteur Masahiri Motoki was ook al aan boord."

Was dit dan eenzelfde situatie als bij Hiruko the goblin?
"Het was zelfs dezelfde maatschappij die me het project aanbood. Maar nu had ik meer vrijheid, omdat ik niet alleen de regie deed, maar ook het script heb geschreven en de montage heb gedaan. Wat dat betreft leek het proces van filmmaken bij Gemini toch erg op mijn eigen producties. Ik wil graag door als onafhankelijke filmmaker, maar als een studio me een goed verhaal aanbiedt dat mij thematisch aanspreekt, en ik genoeg vrijheid krijg, doe ik het zeker nog eens."
En vrijheid had Tsukamoto. In Japan wordt Gemini aan de man gebracht als een verfilming van een boek van griezel- en mysterieschrijver Edogawa Rampo, wiens merkwaardige naam een verbastering is van Edgar Allan Poe. Niettemin kent het script enkele elementen die sterk doen denken aan eerdere Tsukamoto-films, zoals een driehoeksverhouding die ook al een belangrijke plaats had in Tokyo fist.
"Dat klopt. In het originele verhaal was de vrouw een onbelangrijk personage, en speelde de intrige enkel tussen de twee broers, waarvan de oudste alles erft en de jongste niks. De jongste vermoordt de oudste en neemt diens plaats in, inclusief zijn vrouw. Maar ik bedacht dat het interessant zou zijn als de oudste die poging tot broedermoord zou overleven. Wat zou er dan gebeuren? De strekking van mijn film is daardoor heel anders. Gemini gaat over het kwaad dat in elk mens zit. Je moet het eerst onderkennen en pas daarna kun je kiezen voor het goede.
"Bovendien speelde het verhaal van Rampo vijftig jaar geleden, maar de film speelt zich nog eerder af, een jaar of honderd geleden. Toen was de scheiding tussen arm en rijk heel duidelijk. En die verschillende werelden wilde ik gebruiken."

Voorheen werden uw films voor een klein maar zeer geïnteresseerd publiek gewaardeerd. Heeft Gemini daar verandering gebracht?
"Geen idee. Gemini werd uitgebracht door Toho, en dat is een van de grootste in Japan. Dus er zullen zeker meer mensen naar zijn gaan kijken. Maar Toho schrok nogal van de film. Ze brengen ook Pokémon op de markt, dus dat zegt misschien iets over de bezoekcijfers die ze verwachten."

Plagiaat
Bij zijn onafhankelijke producties compenseert Tsukamoto het lage budget met onbegrensde inventiviteit en veelzijdigheid. Maar soms is dat niet genoeg, want Tsukamoto's fantasie laat zich niet beteugelen door financiële beperkingen. Helaas blijken zijn ideeën vaak te bizar voor geldschieters, en Tsukamoto is er de man niet naar compromissen te sluiten. Om die reden blijft een derde Tetsuo-film al jaren in plannen steken. De beoogde trilogie over de versmelting van lichaam en techniek nam in het tweede deel al een indrukwekkende omvang aan, maar de afsluiter moet nóg grootser worden.
"In de nabije toekomst zou ik Tetsuo III graag willen maken. Al mijn resterende ideeën over dit onderwerp moeten aan bod komen, dus heb ik een groot budget nodig. Maar als ik geld van buiten aanneem, dan moet ik mijn visie aanpassen en dat wil ik niet."
Ooit was er een aanbod uit de Verenigde Staten om de film te financieren, maar voor Tsukamoto is een oversteek naar Hollywood ondenkbaar. Hoewel zijn ideeën hem misschien al zijn voorgegaan. Het vorig jaar uitgebrachte Fight club vertoont opvallende overeenkomsten met Tsukamoto's Tokyo fist. In beide films gaat een yup slaapwandelend door het leven (Tokyo fist's Tsuda heeft last van chronische vermoeidheid; in Fight club is het slapeloosheid), totdat de fysieke sensatie van vuistgevechten een nieuwe levenslust aanwakkert. Plagiaat is een te groot woord, dat vindt ook Tsukamoto.
"Filmjournalisten in Japan zagen in Fight club inderdaad een regelrechte kopie van Tokyo fist, en men verbaast zich erover dat ik me niet kwaad maak. Maar toen ik hem zag vond ik de overeenkomsten wel meevallen, de boodschap van het verhaal is anders. Maar in kort bestek lijken de verhalen wel op elkaar, ja.
"David Fincher maakte ook Alien 3, en die lijkt een beetje op Hiruko the goblin. In Hollywood nemen ze elementen van mijn films en verdienen er veel geld mee. Dan zou je denken dat ik zelf naar Hollywood moet, maar de samenwerking met Amerikanen levert zonder meer communicatieproblemen op.
"Net als Stanley Kubrick zou ik ver van Hollywood willen blijven en toch films willen maken met hun geld. Aan Kubricks werk zie je niet af dat het door Hollywood gefinancierd is. Ik ben niet zo goed als Kubrick, maar die werkwijze trekt me wel. Ik heb nu ook alle vrijheid, maar ik verdien er niks mee. Ik kan doen wat ik wil, maar ik ben erg arm."

Roel Haanen