September 2000, nr 214

Mary Harron

Het wangedrag van mannen

Mary Harron debuteerde vier jaar geleden met I shot Andy Warhol, over radicaal feministe Valerie Solanas. Haar tweede film betreft de verfilming van Bret Easton Ellis' cultboek American psycho, over een Wall Street-yup die zoveel vrouwen vermoordt dat hij zelf de tel kwijtraakt. Een grotere overgang lijkt nauwelijks mogelijk, maar Harron zelf ziet het zo niet. Wat haar betreft is American psycho een feministische film.

"Hoe kun je zo'n vreselijk boek verfilmen? Hoe kun je een film maken over geweld jegens vrouwen?" werd Mary Harron tijdens de productie van American psycho keer op keer gevraagd. "Mijn tegenvraag was: 'Kunnen dan alleen mannen films over geweld jegens vrouwen maken?'" zegt Harron laconiek, gezeten in een Frans café in de New-Yorkse East Village.
"Mensen zeggen steeds dat American psycho een misogyn boek is, maar het is in feite een felle aanval op een bepaald gedrag van overbevoorrechte mannen. De analyse van Bret Easton Ellis van mannen in groepjes en hun gedrag onderling, dat had ik nooit eerder gelezen. Ik vond dat volstrekt origineel en uniek en dat is zeker wat Guinevere [Turner, Harrons co-scenariste, red.] en mij in het boek aantrok." American psycho verhaalt van Patrick Bateman, een ijdele en gevoelloze, op Wall Street werkzame yup die in privé-tijd talloze mensen vermoordt, waaronder zijn collega Paul Allen met wie hij dikwijls wordt verward.
Overeenkomsten met thematisch vergelijkbare films als In the company of men en Fight club, waarin ogenschijnlijk compleet normale mannen hun emoties louter kunnen uiten door pijn te veroorzaken of te ondergaan, ziet Harron wel. Maar een cruciaal verschil is volgens haar het feit dat die films door mannen zijn gemaakt. "Neil LaBute [regisseur van In the company of men, red.] lijkt zich medeplichtig te voelen aan slecht gedrag van mannen, hij is verontwaardigder. In zekere zin is hij strenger en moralistischer dan ik."

Narcisme
Harron liet zich niet tot moralisme verleiden. De enige straf die Bateman aan het eind krijgt is zijn kwellende twijfel aan zijn eigen geestestoestand: heeft hij de moorden werkelijk begaan of niet? Een deel van het publiek is er, tot Harrons schrik ("ik heb een hekel aan dat soort films"), van overtuigd dat het 'maar een droom' is geweest, ingegeven door de toenemend surrealistische sfeer en het feit dat de meeste moorden buiten beeld plaatsvinden. Die analyse wordt nog eens gevoed door een simpele continuïteitsfout in de film. Het betreft de scène waarin Bateman het lijk van Paul Allen diens appartementencomplex uitsleept. In een shot waarin de camera vanaf de straat terugblikt op het gebouw is er geen bloed zichtbaar op de vloer van de hal. "Daar had wel bloed moeten liggen", zegt Harron. "Het is een vergissing die ik bij het draaien noch tijdens de montage heb opgemerkt. Op dat ene beeld baseren sommige mensen nu hun interpretatie dat Bateman Allen niet echt heeft vermoord." Op de vraag of dat onderscheid eigenlijk relevant is, antwoordt Harron resoluut: "Ik hoop het niet. Het belangrijkste is wat het verhaal zegt over de krankzinnigheid van uiterlijkheden, de obsessie met het creëren van perfecte beelden. Dat is wat mij verontrust. Of Bateman nou gewoon gek is of gek en een moordenaar."
American psycho ontstijgt op dit niveau het tijdperk van de jaren tachtig, met z'n nouveau riche Wall Street-jongens en hun obsessie met statussymbolen. In een van de meest ontluisterende (en hilarische) scènes in de film proberen Bateman en zijn partners elkaar in goede smaak te overtreffen met hun nauwkeurig ontworpen visitekaartjes: dat papier..., die typografie..., likkebaarden ze. Niet voor niets vatte de Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert dit puberale machtsvertoon samen in een Freudiaanse woordspeling: kaartjesnijd.
"Bret wist in zijn boek niet alleen wangedrag van mannen te vangen", zegt Harron, "hij legde ook de vinger op de onzekerheid in die heel bevoorrechte, macho mannencultuur, het constant leven in een staat van bezorgdheid vanwege competitie en narcisme. Het is het soort ijdelheid en onzekerheid waarmee tienermeisjes worstelen. Onophoudelijk vergelijken ze hun uiterlijk met elkaar, wie heeft een betere auto, een beter pak, een betere vriendin. Daarmee liet hij ook zien hoe tragisch dat is, hoe hen wordt geleerd zo te zijn. In de zakenwereld worden deze jongens afgericht op hun 'killer instinct'. Bret vertelde me dat hij een ander boek voor ogen had toen hij begon om te gaan met dit soort mannen. Maar hij was zo geschokt dat hij besloot een verhaal over een seriemoordenaar te schrijven."
Harron situeerde haar verhaal expliciet aan het eind van de jaren tachtig, omdat immers het boek zo duidelijk voortkwam uit de cultuur van die tijd. Harron: "In 1987 waren de mannen van Wall Street heuse koningen, iconen, culturele helden. Dat zijn ze niet meer. Ze verdienen nog steeds veel, maar ze zijn niet langer 'kings of the world'." Een analogie met de jonge miljonairs van de internetindustrie ziet Harron maar gedeeltelijk voor zich. "De wereld van de new economy is iets opener, daar zie je wel eens vrouwen en gekleurde mensen. Wall Street bestond echt uitsluitend uit blanke mannen."

Seksueel dood
Voor de hoofdrol van haar film had Harron duidelijk omlijnde ideeën: ze zocht een jonge acteur, even mooi als onopvallend - omdat anders de persoonsverwisseling niet zou werken. Denk aan Tom Cruise, tien jaar geleden. Namen als Daniel Day Lewis (te oud), Billy Crudup (niet geïnteresseerd) en Jude Law (te mooi) passeerden de revue. Het project kreeg een onaangename wending toen Leonardo DiCaprio serieus geïnteresseerd bleek. Met de kersverse megaster (en bijbehorend post-Titanic prijskaartje à $ 20 miljoen) veranderde American psycho in een topzware film waarvoor Harron, die voor haar filmdebuut als popjournalist had gewerkt en diverse Britse televisiedocumentaires had gemaakt, te licht werd bevonden. Pas nadat DiCaprio zich alsnog had teruggetrokken keerde Harron terug, met haar keuze: Christian Bale, misschien het meest bekend als het twaalfjarige jongetje in Steven Spielbergs Empire of the sun.
Zoals te verwachten viel bij een verfilming van Ellis' controversiële roman, kreeg Harron te maken met de Amerikaanse filmkeuring. De bezwaren van de keuringscommissie betroffen echter geen geweld, maar een seksscène tussen Bateman en twee prostituees. Het is een allesbehalve zwoele, ronduit kil gefilmde sequentie waarin de twee vrouwen ("emotioneel en seksueel dood" volgens Harron) zonder zichtbare emoties hun vak uitoefenen en Bateman meer plezier heeft in het spiegelbeeld van zijn eigen strakgetrainde lichaam dan in dat van zijn partners. Harron stuurde Bale met een stapeltje goedkope pornofilms naar huis om hem een idee te geven van de sfeer die haar voor ogen stond.
Zo'n dertig seconden beeld moest eruit om de gevreesde NC-17 keuring te omzeilen. Harron mag zelf van mening zijn dat adolescenten weinig te zoeken hebben bij een film als American psycho, het keurmerk 'No children under 17' is voor veel Amerikaanse bioscoop- en videotheekketens reden om een film te weigeren, daarmee een commerciele ramp veroorzakend. Harron, die zegt dat haar 'favoriete scène' gelukkig makkelijker te bewerken was dan de geweldscènes - "daar viel weinig weg te snijden" - noemt het incident "ironisch, belachelijk en moreel gezien lachwekkend". "Ik was heel verbaasd over de bezwaren en bleef maar uitleggen dat deze beelden jongeren niet bepaald aanzetten tot dit soort gedrag. Het is een erg onsexy scène. Dit is prostitutie en een deprimerende kijk erop, geen fantasie. Ik verzet me hevig tegen de manier waarop in Hollywood prostitutie als sexy en romantisch wordt afgeschilderd."
In Europa wordt de originele versie uitgebracht. Harron verwacht dat haar film daar überhaupt beter zal worden begrepen dan in de Verenigde Staten, waar sommige reacties ronduit teleurgesteld waren. "Hier wilden mensen graag dat het een horrorfilm zou zijn. Amerikanen zijn vrij strikt in hun verwachtingen ten aanzien van genres. American psycho is beslist geen horrorfilm."

Remke de Lange

American psycho: King of the world.