September 2000, nr 214
Paul Verhoeven
Eindelijk actie in de tent
Paul Verhoeven: kunstenaar en pragmaticus. Zijn nieuwste sciencefictionfilm Hollow man, over de degeneratie van een onzichtbare man, presenteert een Plato-filosofie op B-film-niveau. "Ik moest weer gaan filmen, want anders zou ik misschien niet eens meer durven." Een interview met Verhoeven, een recensie en een gesprek met een kritische fan.
Foto: André Bakker.
"Toch vreemd dat journalisten ineens allemaal weten hoeveel geld je film tot nu toe heeft binnengehaald, en op welke plaats hij staat. Dat heeft toch niks met de kwaliteit van de film te maken?" Paul Verhoeven is even terug in Nederland om interviews te geven naar aanleiding van zijn nieuwste film, Hollow man, zijn vierde sciencefictionfilm. De 62-jarige regisseur kiest zelf het gespreksonderwerp uit, want de Filmkrant heeft zich tot op dat moment alleen nog maar voorgesteld. Verhoeven verbaast zich erover dat iedereen de box-office resultaten van Hollow man op de voet volgt. Maar is dat eigenlijk wel zo gek? Duidelijk is dat Verhoeven, na de commerciële tegenvallers Showgirls en Starship troopers, wel weer een succes kan gebruiken. Want de reputatie die hij heeft opgebouwd met de drie monsterhits, Robocop, Total recall en Basic instinct, kan met evenzoveel flops worden geslecht.
Haaks op het afnemende Amerikaanse vertrouwen in Verhoeven als 'money maker' staat de toenemende Europese bewondering voor Verhoeven de auteur. Wat de relatie tussen Verhoeven de filmmaker en zijn vaderland betreft, gaat dat gepaard met een 'kiss and make up': vorig jaar werd Turks fruit op het Nederlands Film Festival uitgeroepen tot Beste Nederlandse film van de eeuw, gevolgd door Soldaat van Oranje op de tweede plaats. Het oud zeer lijkt vergeten. Op het afgelopen festival van Locarno werd Verhoeven dit jaar geëerd met een ere-Luipaard en de titel Filmmaker van het jaar 2000.
Verhoeven: "Interessant dat juist in Europa, waar je dan uit bent weggegaan, mensen nu toch anders naar je werk kijken dan vroeger. Eigenlijk had ik de hoop al opgegeven dat mensen ooit zouden begrijpen dat ik iets anders bedoel dan wat men altijd over mij schrijft."
Verhoevens voorlaatste film, het met vlijmscherpe satire doorspekte sciencefiction spektakel Starship troopers, kon zowel in Amerika als Europa nog op forse morele kritiek rekenen. Verhoeven voerde in die film glamoureuze jongens en meisjes op die voor een fascistoïde staat ten strijde trekken tegen gigantische, buitenaardse insecten. Ook de Filmkrant kon er destijds niet om lachen en noemde de film 'een hard, dom, lelijk en humorloos gedrocht' en steunde de wereldwijde veroordeling door te spreken van 'fascistisch amusement'. "Achteraf kun je stellen dat hoe fascistischer het land vroeger was, hoe bozer ze waren over Starship troopers. Je kunt wel raden wie nummer één was: Duitsland. Nummer twee was Italië en nummer drie was Frankrijk, haha. Duitsland was echt vreselijk, daar werd ik als een tweede Leni Riefenstahl onder schot genomen. Maar er zijn ook mensen zijn die het wél willen zien. In Amerika zijn er tal van universiteiten waar stukken over Starship troopers zijn geschreven. Van hen krijg ik ook voortdurend verzoeken om over de film te komen praten."
Weddenschap
Vreemd genoeg gaat de Europese waardering voor Verhoeven als auteur gepaard met het verschijnen van wat misschien wel zijn minst geïnspireerde Amerikaanse film is. Hollow man is een special effects extravagantie, genietbaar zolang er popcorn is. In tegenstelling tot Verhoevens vorige sci-fi films wil Hollow man het niveau van de B-film maar niet ontstijgen. Het is vakmanschap zonder visie.
In één van de eerste scènes ontsnapt een onzichtbare gorilla uit zijn kooi. Na een weddenschap wie het beest als eerste weet uit schakelen, zetten twee wetenschappers, gewapend met verdovingspistolen, enthousiast de achtervolging in. Je ziet ze denken: "Eindelijk actie in de tent." Die voor Verhoeven typerende ironie moet in de rest van Hollow man vrijwel worden gemist. De thematiek - het verlies van menselijkheid - is bij Verhoeven in goede handen, toch is er van een degelijke uitwerking geen sprake.
Verhoeven lijkt zich daarvan bewust: "Ik kende dat stuk dat Plato erover heeft geschreven. Hij stelde dat als een man onzichtbaar kon worden, hij huizen zou binnendringen, mannen zou vermoorden en vrouwen zou verkrachten. Niet dat ik dat per se geloof, maar ik vond het een interessant filosofisch thema, ook al is het in de film nogal verhuld, wordt het ondergesneeuwd door andere zaken en, zoals dat gaat in mijn Amerikaanse films, een beetje gemeengoed geworden. Het komt dan wel nooit sterk aan de oppervlakte in Hollow man, maar het zit er wel onder, en het heeft mij geleid om met [hoofdpersonage] Sebastian Caine mee te gaan op die trip."
Klets
Het onzichtbare thema is één van de problemen van Hollow man, die te herleiden zijn naar het scenario, dat een interessant idee poneert maar het vervolgens helemaal laat afweten. Voor de finale kwam scenarist Andrew Marlowe, die ook verantwoordelijk was voor het script van de Schwarzenegger-drol End of days, zelfs niet verder dan een slachting volgens het geijkte 'tien kleine negertjes'-patroon en een paar explosies. Anders dan bij zijn eerdere Amerikaanse producties was Verhoevens invloed op het scenario hier te verwaarlozen; inhoudelijk gezien heeft hij dan ook weinig toegevoegd. "Daar was ook geen tijd voor. Toen ik ja zei tegen Hollow man, wilden ze dat ik meteen begon met filmen. De enige scène die ik heb toegevoegd is die waarin Sebastian in de auto zit en die kindertjes bang maakt. Je zou verwachten dat ik die scène met die borst [een vrouw wordt onzedelijk betast door de onzichtbare wetenschapper, RH] of de verkrachting had verzonnen, maar dat is niet zo. Mensen zien die borst en denken dan, 'dat is typisch Paul', maar ze verwachten niet dat ik de enige echt komische scène geschreven heb."
De verkrachting: geen Paul Verhoeven-film zonder controverse. In dit geval moest Hollow man eraan geloven nog voordat de film zelfs maar was voltooid. Op het internet circuleerden geruchten dat Verhoeven een smerige verkrachtingsscène in zijn film had gestopt. Maar wanneer de onzichtbare Caine in de film bij zijn bloedmooie overbuurvrouw naar binnen glipt, en haar belaagt op het moment dat zij net uit de douche komt, snijdt Verhoeven weg. In tegenstelling tot wat men zou denken, heeft censuur er helemaal niks mee te maken. "In Amerika zijn ze waarschijnlijk opgelucht, maar in Europa zeggen ze allemaal: waar is nou die verkrachting? Hahaha. Maar die uitgebreide verkrachtingsscène is er nooit geweest. In een vroeg stadium wist ik al dat een verkrachting door een onzichtbare man alleen maar lachwekkend zou zijn. Je ziet alleen maar iemand reageren, en wat indrukken op de borst en rond de schaamstreek. Dat ziet er toch wat raar uit, natuurlijk. Daarom was het nooit een optie geweest om daar een lange scène van te maken. En dat is geen goedpraten achteraf, die scène is er nooit geweest. Maar dat heeft wel op het internet gestaan. Allemaal onzin. Klets. Het internet is ook volslagen onbetrouwbaar. Het is niet journalistiek. Er wordt niks gecheckt, er zijn geen tweede bronnen, wat zeg ik: er is niet één bron! Ze bellen niet eens. Ze hebben ergens iets gehoord, of ze hebben het zelf verzonnen, ik weet het niet. Het wordt meteen op het internet gezet, en omdat het geschreven is denken mensen dat het waar is. Een gedeelte van die onzin werd gepubliceerd op die site van Harry Knowles [www.aint-it-cool-news.com, RH], en we hebben 'm opgebeld en gezegd dat hij het er maar snel vanaf moest halen."
Heroïsch
Al die heisa maakt van Hollow man dan toch nog een klein beetje een typisch Paul Verhoeven-gebeuren. Maar zelf zou de filmmaker zijn naam ook liever verbinden aan een project dat hem meer aan het hart ligt. "Nu ga ik zo lang mogelijk op zoek naar een film die ik echt wil maken, en als dat na zeven of acht maanden nog niet lukt, dat maak ik gewoon iets dat ik kán maken. Want ik wil niet nog eens twee jaar lang achter iets aanhollen dat uiteindelijk niet gemaakt wordt. Hollow man was na anderhalf jaar en drie afgeketste projecten het beste dat ik in handen kon krijgen. En ik moest weer gaan filmen, want anders zou ik misschien niet eens meer durven. Het is bijna onmogelijk om in Amerika een film te regisseren, die je echt wil maken."
De Amerikaanse carrière van Verhoeven is verworden tot een innerlijke strijd tussen de idealist/kunstenaar en de pragmaticus. Het is bewonderenswaardig dat de idealist/kunstenaar na zoveel niet gerealiseerde projecten nog de geestkracht en moed kan opbrengen om zich aan films te wijden waarvan hij weet dat de kans groot is dat ze niet gemaakt worden. Een minder wilskrachtig regisseur begon er al niet meer aan, en zou zich enkel nog laten leiden door de pragmaticus. Een ambitieuze film over de kruistochten was jaren in ontwikkeling, maar de financiering was niet rond te krijgen, zelfs niet met Arnold Schwarzenegger aan boord, die destijds nog op het hoogtepunt van zijn populariteit stond. "De rechten zitten nu bij Arnold, en ik geloof dat hij het niet eens meer met mij wil doen. Het verhaal dat wij in handen hadden was echt en historisch verantwoord. Maar Arnold vindt het te negatief en nu wil hij er iets heroïsch en moois van maken, maar dat kan ik niet. We hebben het hier over christenen die om volslagen onduidelijke redenen besluiten naar Jeruzalem te gaan, de stad aan de Arabieren te ontfutselen en onderweg alle joden en Arabieren te vermoorden. Iets positiefs kan ik er niet van maken. Dat wordt totale onzin, en een aanfluiting voor wat onze relaties tot de Arabische volkeren betekenen."
Andere Paul Verhoeven-films die meer dan tien jaar 'in the making' zijn, zijn een biopic over Adolf Hitler en zijn Jezus-project. "Met dat laatste ben ik nog steeds bezig, maar ik wil niet sneller lopen dan ik kan. Het kost me nog zeker een paar jaar." Maar mogelijk krijgt de idealist/kunstenaar kans zich te revancheren met een biopic over Victoria Woodhull, een negentiende-eeuwse vrouwenrechtenactiviste en voormalig prostituee, die zich verkiesbaar stelde voor het presidentschap. "Woodhull was een heel interessante vrouw, heel vrijgevochten. Ze geloofde in de vrije liefde en niet in het huwelijk. En voor haar moderniteit is zij afgestraft door de heersende kerk. Het is de eerste keer dat ik een Amerikaans historisch verhaal gevonden heb, dat me echt raakt, en waarmee ik dan ook al anderhalf jaar bezig ben. Maar zoals met al die projecten in Amerika: je kunt er zo lang aan werken, maar dat wil nog niet zeggen dat die film ook gemaakt wordt. Het duurt nog zeker een half jaar voordat het scipt echt in orde is, en dan moeten ze maar zin hebben om daar 60 of 70 miljoen dollar in te steken. Nicole Kidman is 'attached', zoals ze dat daar zeggen, en haar producente ook. Dus we zijn er serieus mee bezig, maar of het ook door gaat? Kijk, als ik Basic instinct 2 wil doen, dan kan ik morgen dus aan de slag."
Roel Haanen
