November 2000, nr 216

Léos Carax

Ontwaken uit een koortsdroom

Acht jaar na Les amants du Pont Neuf maakte Léos Carax zijn bizarre, schaamteloos pretentieuze en visueel briljante film Pola X, die nu eindelijk even in Nederland wordt vertoond. Een interview met een sombere regisseur over wakker worden, het verbranden van schepen en de onvermijdelijke teleurstelling. "De gehele mensheid is per definitie onvolwassen en onwetend."

Léos Carax (foto: Daniëlle van Ark).

Pola X is een film als een koortsdroom bij klaarlichte dag: soms onuitstaanbaar, en plots weer wonderschoon, maar ontsnappen uit dit vreemde universum is niet mogelijk. Hoofdpersoon is een knappe rijkeluiszoon (Guillaume Depardieu) die alle zekerheden in zijn leven opgeeft na een ontmoeting met een geheimzinnige vrouw (Katerina Golubeva) die beweert zijn zus te zijn. Hij verbrandt alle schepen achter zich om deze geest na te jagen, en transformeert vervolgens tot een soort wildeman.
De vulkanische film is gebaseerd op Herman Melville's obscure roman 'Pierre, or the ambiguities' (Carax: "Ik beschouw het boek als een soort broer, maar heb het nooit echt begrepen"). Pola X zit boordevol krankzinnige plotwendingen, en de radicale afwisseling van ingetogen momenten en keiharde actie laat je suizelend in je stoel achter. Catherine Deneuves motorongeluk is een ongekend schrikeffect dat je niet snel zal vergeten, net als de verslindende rivier van bloed waarin broer en zus bijna verdrinken. In Nederland werd de moeilijk te vatten film echter bij voorbaat bij het grof vuil gezet na lege bioscoopstoelen en vernietigende kritieken in Frankrijk, maar is nu dankzij het Franse filmfestival Ciné Premières even in Nederland te zien.

Blind
Léos Carax (1960) geeft hoogstzelden interviews. Hij blijkt een piekerende, verlegen intellectueel die heel zachtjes praat, alsof hij amper naar zichzelf durft te luisteren, zo blijkt tijdens een gesprek op het Filmfestival Rotterdam. De radicale transformatie van de protagonist kan Carax wel begrijpen. "Als kind had ik nachtmerries waarin ik oorlogsvliegtuigen zag overvliegen die mijn huis en de stad bombardeerden. Op die momenten voelde ik me ineens ontzettend eenzaam omdat alles wat ik vanzelfsprekend vond - school, huis, ouders - met de grond werd gelijkgemaakt en ik mijn hele notie van de wereld opnieuw moest opbouwen. Mijn hele leven werd gedeconstrueerd, ik voelde me compleet naakt. Tegelijkertijd verlangde ik ernaar om zo'n wees te zijn, en juist die ambiguïteit interesseert me. Precies hetzelfde gebeurt er met de hoofdpersoon van Pola X. Hij onderneemt een heroïsche, maar eenzame poging om buiten de regels van de maatschappij en alle bijbehorende zekerheden te leven. Tijdens zijn rijkeluisleven was hij blind, maar langzaamaan leert hij weer opnieuw te kijken naar de wereld, met alle ambiguïteiten van dien." Pola X heeft een onmiskenbaar trieste ondertoon en is bij vlagen zelfs eng. "Beschouw het als een genrefilm, een soort Frankenstein."
"We zullen nooit meer degenen zijn die we waren", zegt iemand in de film, naar Henry James. Is dit melancholische besef van verlies tragisch of is het juist een opluchting dat mensen blijkbaar kunnen veranderen? "Ik vind het nogal triest. Maar als je ervoor kiest om ervaringen op te zoeken, iets wat ik erg belangrijk vind in het leven, dan verander je continu en zul je als het goed is nooit meer degene zijn die je was. Helaas is de gehele mensheid per definitie onvolwassen en onwetend, omdat we niet bij machte zijn om de waarheid over onszelf te ontdekken en onszelf in de context van de geschiedenis te zien. Je sterft onvolwassen. Er wordt je niet geleerd om de wereld te ontdekken, maar om de veilige weg te kiezen. De sociale druk is groot, de meeste mensen blijven liever gewoon thuis om een beetje te internetten, in plaats van iets zelf te ervaren. Maar nu word ik weer iets te pessimistisch."

Meisjes
Carax is goed bevriend met Harmony Korine en Sharunas Bartas, de Litouwse grootmeester van de minimalistische film, die ook een rol speelt in Pola X als leider van een geheimzinnige commune. Carax blijkt met hen echter geen verhitte discussies over de cinema te hebben. "We praten eigenlijk vooral over meisjes. Het is al moeilijk genoeg om een film te maken, laat staan erover te praten." De verstilde films van Bartas staan lijnrecht tegenover Carax' opvatting over het filmmaken. Zal hij ooit in staat zijn om zelf een ingetogen film te maken? "Nee, daar ben ik niet subtiel genoeg voor."
Carax ziet zichzelf eigenlijk helemaal niet als cineast. "Ik heb veel aan films te danken, want ze hebben me op mijn zeventiende wakker geschud en geleerd om relaties met mensen aan te knopen, iets wat ik vroeger niet kon. Maar tegelijkertijd haat ik film, omdat ik altijd in mezelf teleurgesteld raak als ik mijn films afheb. Ik ervaar het filmmaken als een gevangenis die ik voor mezelf heb opgetrokken. Soms denk ik dat filmmaken een verloren strijd is, omdat niemand werkelijk geïnteresseerd is in cinema. Nadat Pola X zo geflopt was, voelde ik me erg eenzaam en ik kreeg de indruk dat mensen me als een bedrieger beschouwden - dit is waar de film trouwens ook over gaat. Ik vroeg me af wat eigenlijk de zin was van het maken van een film die zoveel heeft gekost, maar die niemand wilde zien.
"Waarschijnlijk voelt het publiek tijdens het kijken dezelfde verwarring als hoofdpersoon Pierre. De oorzaak is denk ik dat veel mensen met dezelfde blik kijken. Er bestaan voor hen maar één of twee soorten manieren van observeren, en als iets daar niet in past, wordt het verworpen. Hele massa's worden gekneed door de televisie, die een taal heeft ontwikkeld met behulp van humor en muziek die iedereen aanspreekt. Als je zoals ik een verhaal op je eigen wijze vertelt, haken de meeste mensen af omdat ze zich verloren voelen."
Filmmaken is altijd riskant, vindt Carax. "Niemand is geboren om films te maken. Het leven bestaat uit eten, slapen, schijten en doodgaan. Als je besluit om iets te creëren, dan neem je altijd een risico."

Mariska Graveland

Pola X is te zien in het kader van het Franse filmfestival Ciné Premières op 7 november in Vera, Groningen, 22.00u; 10 november Melkweg, Amsterdam, 20.00u; 12 november Haags Filmhuis, Den Haag, 19.15u.

Ciné Premières 2000

Het Franse filmfestival Ciné Premières dat dit jaar voor de vierde keer wordt georganiseerd door het Institut Français des Pays-Bas, geeft een overzicht van de recente Franse en Franstalige cinema. Het programma omvat zowel grote publieksfilms van gevestigde regisseurs als Alice et Martin van André Techiné, die een getroubleerde liefdesgeschiedenis verfilmde, en het kostuumdrama over een ter dood veroordeelde man La veuve de Saint Pierre van Patrice Leconte, als ook kleinere premières van nieuwe talenten, waaronder Harry, un ami qui vous veut du bien (Dominik Moll), over een Hitchockiaanse driehoeksverhouding, de korte poëtische film over de eerste liefde La puce (Emanuelle Bercot) en 1999 Madeleine (Laurent Bouhnik), waarin de titelfiguur op zoek gaat naar een levensgezel in het hedendaagse Parijs. Andere films zijn Les petits frères van Jacques Doillon, die in de voetsporen van Eric Rohmer zijn camera richt op het leven van jonge, opgroeiende mensen en hun problemen, in dit geval in een troosteloze voorstad van Parijs, en de romantische roadmovie Drôle de Felix, waarin de HIV-positieve en immer blijmoedige Felix op zoek gaat naar zijn vader.

Ciné Premières, 1 tot en met 16 november in diverse theaters in: Groningen (o.a. Filmcentrum Poelestraat), Amsterdam (o.a. Maison Descartes, Melkweg), Den Haag (Haags Filmhuis, Babylon), Leeuwarden (tijdens het Noordelijk Filmfestival) en Rotterdam (Cinerama, Lantaren/Venster). Voor meer informatie: www.cinepremieres.nl

Pola X: Ademloze hellevaart

Léos Carax' Pola X zag ik alweer bijna een jaar geleden op het Filmfestival Rotterdam en in mijn hoofd verdringen herinneringen aan de film elkaar om te vertellen waar hij over gaat. Over het donkergroene bos bijvoorbeeld waar de zwarte nacht je meesleept in een draaikolk van geuren en geluiden. waar takken zo hoog in de hemel rijken dat ze de maan verduisteren en je van het pad afdwaalt. Uit die duisternis wordt een jonge vrouw geboren die de held van de film, de welgestelde Pierre die uit een rijk van licht komt, aanspreekt op zijn diepst verborgen angst en verlangen om in het leven te verzinken. Een leven dat vrij is van uiterlijkheden en onduidelijkheden, verlost van de ambiguïteiten waar het boek 'Pierre, or the ambiguities' (1852) van Herman Melville - en waar Léos Carax zijn film op baseerde - zijn titel aan ontleent.
De film raast even onbezonnen als de succesvolle schrijver Pierre (Guillaume Depardieu) op zijn motor, even roekeloos als hij van het kasteel waar hij met zijn moeder-zuster Catherine Deneuve woont naar het landgoed van zijn verloofde-zuster Lucie (Delphine Chuillot) rijdt om haar het gelukkige nieuws van hun aanstaande huwelijk te vertellen. En hij raast als een motortocht die voorbij de grenzen van licht, geluid en materie verder gaat als Pierre van zijn weg afdwaalt en met zijn zuster-minnares Isabelle (Katerina Golubeva) afdaalt in een Parijse onderwereld. Vrouwen als gratieën, vrouwen als furies, vrouwen als zusters die hem begeleiden, verleiden en afleiden.
De kracht van Pola X ligt in z'n suggestie, in de vragen die hij onbeantwoord laat (en dat zijn er vele), in z'n pompeuze zwaktes, in z'n oncompromisloze atmosfeer van twijfel en wanhoop, in de rijkdom van associaties en aanknopingspunten die hij biedt. Het is typisch zo'n film die je als toeschouwer pas in je hoofd kunt voltooien en die steeds een beetje anders wordt naarmate de tijd verstrijkt. Naarmate je ook eens op een verlaten industrieterrein bent verdwaalt, of in een nachtmerrie van bloed, kots en stront ontwaakt of hebt liefgehad zonder woorden.
Pola X garandeert geen instant bevrediging of risicoloze identificatie. Het is eerder een ademloze hellevaart, die zich parallel aan die van de hoofdpersonen afspeelt. Het is een van die films waarvan ik moet zeggen dat hij over mij gaat, zonder helemaal te kunnen doorgronden waarom. Over dat deel van mij dat vroeger vuurtjes stookte op de modderige oever van een riviertje in de Betuwe, regenachtig Wales doorkruiste, soms zo hard moet lachen dat ik even op de grond wil liggen om de aarde te voelen. Die rare mix van weemoed en zwelglust die Pola X oproept is hopeloos romantisch en herkenbaar. Maar sfeerschilder Carax levert ook een verwarrend statement af over een generatie die elke generatie weer zingt 'I hope I die before I get old' en die om zich heen duizenden oorlogen ziet vechten, zonder precies te weten welke strijd de zijne is.

Dana Linssen

Naar boven