Februari 2001, nr 219

Christopher Nolan

Zoek de moordenaar

Een man zonder geheugen die een moord moet oplossen is het thema van Memento, de complexe en spannende tweede film van Christopher Nolan, die eerder de no-budget film noir Following maakte. Ditmaal had hij meer geld tot zijn beschikking en hoofdrollen voor sterren als Guy Pearce en Carrie-Anne Moss. Christopher Nolan: "Moord is een wapen in het vaststellen van morele waarden."

Christopher Nolan en Guy Pearce op de set van Memento.

Polaroids met dwingende onderschriften: 'Vertrouw deze man niet.' Tatoeages met goede voornemens: 'Vind hem.' Mensen die hem steeds weer moeten vertellen wie hij is. Maar zijn ze wel te vertrouwen? In zijn tweede film na de in zwart-wit gedraaide film noir Following (1999) beproeft de zelfgeschoolde Engelse filmmaker Christopher Nolan (1970) het genre van de psychologische thriller. Zijn hoofdpersoon is de gesoigneerde Engelsman Leonard (Guy Pearce) met een Jaguar en een designerspak. Maar dat is dan ook alles wat hij heeft, want hij is zijn vrouw kwijt en zijn geheugen. Hij kan zich althans niets meer herinneren vanaf het moment dat zijn vrouw werd verkracht en vermoord en sindsdien is hij op zoek naar haar moordenaar, de waarheid en zijn geheugen. Hij hoopt dat foto's, opschrijfboekjes en ingewikkelde schema's op de muur hem daarbij kunnen helpen.

Hoe kwam u op het idee voor deze film?
Christopher Nolan: "Het verhaal waar Memento op is gebaseerd, is geschreven door mijn jongere broer Jonathan. Hij kwam met een verhaal over een man met geheugenverlies die de moord op zijn echtgenote onderzoekt. Dat leek me een aardige basis voor een thriller, dus dat zijn we vervolgens gaan uitwerken. De werking van het geheugen en daarmee samenhangende vragen over identiteit en de reden waarom we zijn zoals we zijn en doen zoals we doen, leent zich goed voor een film, omdat je met behulp van flashbacks en flashforwards, het afwisselend gebruik van kleur en zwart-wit diverse realiteiten en tijden door elkaar kunt laten lopen.
"Mijn hoofdpersoon Leonard heeft geen geheugenverlies in de klassieke zin, daar was ik niet in geïnteresseerd, want er zijn al genoeg goede films gemaakt over geheugenverlies. Hij weet nog steeds wie hij is, hij denkt dat althans te weten. Herinnering is veel subjectiever dan we denken. Dat laat ik ook in de film naar voren komen: herinnering is een kwestie van hoe we de feiten interpreteren.
"Er zijn veel soorten geheugen. De belangrijkste daarvan voor de film is het conditionele geheugen, een soort herinnering die in je spieren is opgeslagen en waardoor het bijvoorbeeld komt dat als je een nieuw huis betrekt, je de eerste paar keer moeite hebt om de deur te openen, omdat je automatisch nog dezelfde handelingen verricht als bij je oude deur. Dat is bijvoorbeeld ook de manier waarop veel mensen hun pincode onthouden. Leonard, de hoofdpersoon, komt er door ervaring achter dat hij zijn conditionele geheugen kan gebruiken om zijn gewone geheugen terug te krijgen. Hij probeert zich ook mentaal te conditioneren, door het herhalen en inprenten van bepaalde gedachten en de eerste daarvan is dat hij de moordenaar van zijn vrouw moet zien te vinden.
"Er is altijd een kloof tussen je handelen en de reden waarom je iets doet. Veel van je handelingen zijn geconditioneerd of onbewust gemotiveerd. Dat thema speelt ook een belangrijke rol in de film. Mensen kunnen ook worden geconditioneerd om iets te doen wat zij, als ze zich bewust waren waarom ze het deden, misschien wel helemaal niet zouden wíllen doen.
"Ik heb niet al te veel wetenschappelijke research gedaan. Mijn film is in zoverre realistisch dat het soort geheugenverlies waar Leonard aan lijdt, het niet hebben van een kortetermijngeheugen, theoretisch mogelijk is. Voor mij is dat genoeg. Natuurlijk hebben mensen mij in de voorbereidingsfase gewezen op de boeken van Oliver Sacks, waarin ook van dit soort gevallen zijn beschreven, maar ik heb ze niet gelezen. Dat komt omdat ik het thema van geheugenverlies op een metaforisch niveau heb willen behandelen. Wordt iemand gedefinieerd door zijn geheugen of zijn daden?
"Leonard probeert zijn geheugen te vervangen door daden. Daarom houdt hij een verslag bij van alles wat hij doet, door middel van notities, foto's en zelfs door belangrijke feiten op zijn lichaam te tatoeëren. Maar net zomin als we op ons geheugen kunnen vertrouwen, denk ik dat we op onze daden kunnen vertrouwen."

Wat voor figuur is Leonard?
"Je zou kunnen zeggen dat Leonard een voorbeeld is van de klassieke tragische held. Dat is een aantrekkelijke hoofdpersoon, zowel voor filmmakers als voor toeschouwers. Hij is een Elcerlyc die een strijd voert om een normaal leven te kunnen leiden. Tijdens zijn pogingen daartoe maakt hij de toeschouwer bewust van zijn eigen fragiliteit. Hij is net zo feilbaar in het achterhalen van de waarheid als de toeschouwer. Maar omdat Leonard wel zelfvertrouwen heeft, kan de toeschouwer zich daar ook aan spiegelen. Hij is een tragische held die de toeschouwer lang weet te overtuigen dat alles wel in orde zal komen."

Waarom heeft u het thema van geheugenverlies in de vorm van een thriller uitgewerkt?
"Het thrillergenre is een heel geschikte manier om erachter te komen in hoeverre we op ons geheugen en onze daden kunnen vertrouwen. In een thriller worden mensen gedefinieerd door hun handelingen, net zoals Leonard dus. Bovendien vereist het kijken naar een thriller een speciale activiteit van de toeschouwer. Als je in een film met spanning en suspense werkt, dan dwing je bij de toeschouwer af dat hij zich voortdurend blijft afvragen hoe bepaalde gebeurtenissen in het licht van voorgaande gebeurtenissen passen. Hij wordt als het ware gedwongen om zich af te vragen hoe betrouwbaar zijn éigen geheugen is. Maar het is ook een genre dat een beetje uitgeput begint te raken. Doorgaans is het publiek alleen maar geïnteresseerd in de volgende onthulling. Daarom was het aardig om nu eens een thriller te maken die aan dat verlangen van de toeschouwer beantwoordt, maar tegelijkertijd ook de mogelijkheden en de aantrekkingskracht van het genre zelf onderzoekt. En misschien wel ondermijnt.
"Wat mij ook in thrillers aanspreekt is de mogelijkheid die ze hebben om zaken van een aantal kanten te belichten. Terwijl je de toeschouwer zo lang mogelijk in het ongewisse moet zien te houden over hoe het nu precies zit, kun je hem mooi allerlei alternatieve versies aanbieden. En mijn liefde voor het genre heeft nog een derde reden. Omdat het in thrillers gaat over de gevolgen van iemands handelen, worden ook hun motieven op de spits gedreven. Waarom doen mensen wat ze doen? Moord is een wapen in het vaststellen van morele waarden.
"Binnen het thrillergenre hoort Memento weer tot het subgenre van de psychologische thriller. Hierin worden de handelingen van mensen op hun beurt weer bepaald door hun psychologische gesteldheid en hun karakterstructuur. Leonard reageert niet alleen maar op bepaalde gebeurtenissen, maar ook vanuit wie hij is. Hij denkt wel dat er iets meer is dan alleen zijn daden om zijn identiteit te bepalen, misschien moet je dat een ziel noemen. In die zin komt hij ook in opstand tegen het genre en de situatie waarin hij zich bevindt. Om dat aan te scherpen heb ik hem een sterk moreel besef meegegeven, maar ook een sterk wraakmotief, wat zijn handelingen weer kan vertroebelen."

Het zoeken naar de waarheid is een belangrijk motief in de film. Denkt u dat we die ooit zullen kennen?
"De waarheid laat zich onderverdelen in een objectieve en een subjectieve waarheid. Een thriller zoekt naar de objectieve waarheid: wie heeft het gedaan en waarom? Voordat ik Memento ging maken, geloofde ik dat er in het dagelijkse leven ook zoiets als een objectieve waarheid bestond, maar tijdens het maken ben ik daar meer aan gaan twijfelen."

Kunt u iets zeggen over de structuur van de film?
"Memento heeft de structuur van een neerwikkelende spiraal. Die vorm heb ik gekozen omdat ik de film wilde vertellen vanuit Leonards perspectief en omdat het een zekere spanning creëert. Als je met klassieke suspense werkt, geef je doorgaans het publiek een zekere voorsprong op de personages. In dit geval wilde ik dat de toeschouwer door hetzelfde proces van onzekerheid en vertwijfeling zou gaan als Leonard. Dat alles op elk moment toch weer anders kan blijken te zijn, afhankelijk van waar je je op die spiraal bevindt. Die spiraal symboliseert ook het boeddhistische idee van het rad van fortuin.
"Doordat we de film niet chronologisch hebben geschoten, wat in dit geval zou betekenen achterstevoren, maar per sequentie en per locatie, was dat soms heel verwarrend. Natuurlijk had ik de structuur in mijn hoofd, maar soms was je op een en dezelfde locatie twee tamelijk identieke scènes aan het opnemen, waarvan het dan toch belangrijk was dat ze een andere emotie hadden omdat ze op een ander moment in het verhaal zitten.
"Tijdens het draaien was ik me daarom niet zo bewust van de zelfreflexieve en cinefiele ondertoon die de film nu heeft gekregen. Het is nu als het ware ook een film die het medium en het genre heruitvindt. Het was voor mij eerlijk gezegd wel een verrassing dat het zo uitpakte, want film is voor mij in eerste instantie een visueel medium."

Wat was het verschil met het werken aan uw eerste film, de in zwart-wit gedraaide film noir Following, die u voor een zeer gering budget hebt gerealiseerd?
"Gek genoeg heb je als je meer geld tot je beschikking hebt - zoveel was het trouwens ook niet, we hadden maar iets van twintig draaidagen - voor alles minder tijd. Het grotere budget is benut voor professionele acteurs, betere voorzieningen, meer aandacht voor art direction. Ik had gehoopt dat we heel veel tijd zouden hebben om te repeteren, maar ik geloof dat hoe groter het budget is, hoe korter de repetitietijd, want er staat veel meer druk op het draaiende houden van die hele machinerie op de set. Uiteindelijk hebben we weinig gerepeteerd en heel snel gedraaid. Dus dat was wel een groot verschil met Following die we gedurende een aantal maanden hebben opgenomen, omdat we alleen in het weekend tijd hadden om te draaien, omdat iedereen gewoon een baan had om in zijn levensonderhoud te voorzien. Maar wat ik toen wel heb geleerd is om heel efficiënt te draaien en dat kwam me bij Memento ook weer van pas. Door sommige shots er snel op te zetten en soms zelfs genoegen te nemen met een mindere take, heb ik ook weer ruimte gecreëerd om te kunnen experimenteren."

Dana Linssen

Memento
Verenigde Staten, 2000
Productie: Suzanne Todd en Jennifer Todd
Regie en scenario: Christopher Nolan, naar een verhaal van Jonathan Nolan
Camera: Wally Pfister
Montage: Jennifer Chatfield
Art direction: Danielle Berman
Muziek: David Klotz
Met: Guy Pearce, Carrie-Anne Moss, Joe Pantoliano, Mark Boone jr., Russ Fega, Jorja Fox
Kleur en zwart-wit, 114 minuten
Distributie: Independent Films
Te zien: tijdens het Filmfestival Rotterdam en vanaf 22 februari