Maart 2001, nr 220
Moufida Tlatli
Gapende kloof in Tunesië
De Tunesische Moufida Tlatli (53) maakte indruk met Les silences du palais, dat een scherp psychologisch inzicht geeft in de onderdrukking van vrouwen in het koloniale Tunesië. In La saison des hommes laat ze zien dat het na de onafhankelijkheid niet veel beter is geworden. "Er is pas werkelijke vrijheid als vrouwen zelf over hun lichaam beschikken."
"La saison des hommes zit mij dicht op de huid. De film zit in elke porie van me", zegt Moufida Tlatli. Hoe sterk ze bij het onderwerp van de film is betrokken, blijkt als ze tranen moet wegvegen als ze over haar in Parijs studerende dochter praat. "Het is uit met haar vriendje. Ik denk dat ze geen maagd meer is, maar ik durf er niet met haar over te praten."
Ongewild illustreert Tlatli met haar onvermogen om vrijuit met haar dochter te praten de strekking van haar film, dat traditionele opvattingen een hardnekkig leven leiden. In La saison des hommes zien Tunesische mannen vrouwen als hun privébezit en omdat de meeste vrouwen denken dat het zo hoort, schikken zij zich in hun rol. Vrouwen die anders willen, moeten trouwens stevig in hun schoenen staan, want de sociale druk is enorm. Het patriarchale opvoedingssysteem leidt bij vrouwen tot psychische beschadigingen, zegt Tlatli. "Meisjes krijgen vanaf hun puberteit te horen dat seks vies is. Ja, ook ik voel nog steeds de gevolgen daarvan, want mijn opvoeding heeft me geblokkeerd. Ik sta niet vrij in het leven. Toen mijn dochter een paar jaar geleden vroeg hoe ze zich seksueel moest gedragen, wist ik niets beters te zeggen dan dat ze goed op zichzelf moest passen. Toen ik besefte dat mijn moeder tegen mij precies hetzelfde had gezegd, ging ik nadenken over de kracht van de traditie. Daaruit is La saison des hommes ontstaan."
Dronkaard
Tlatli groeide op als dochter van een winkelier in een dorpje vijftien kilometer van Tunis. Ze noemt de opvoeding in het gezin, waarin ze met vier jongere broers opgroeide, traditioneel. "Mijn moeder en grootmoeder gingen gesluierd over straat. Als kind mocht ik van alles doen, maar toen de puberteit aanbrak mocht ik niet meer alleen naar buiten." Ze had het geluk, vervolgt ze, dat Tunesië in haar jeugd onafhankelijk werd. "President Bourguiba schafte meteen in 1956 de polygamie af en stelde een leerplicht in voor jongens en meisjes tot zestien jaar. Daarvan heb ik geprofiteerd."
De emancipatorische maatregelen maakten Tunesië voor vrouwen tot het meest vrije islamitische land in de Arabische wereld. Dat ondanks de wettelijke gelijkheid vrouwen in de praktijk ondergeschikt bleven aan mannen, is te wijten aan de hardnekkige patriarchale traditie. "Veel vrouwen traineren zelf sociale veranderingen", zegt Tlatli. Ze haalt een voorbeeld aan uit het verleden. "Toen onder het regime van Bourguiba sociaal werksters op het platteland de pil uitdeelden, gooiden veel vrouwen die weg, omdat ze niet aan geboortebeperking wilden doen. Ze geloofden dat de Koran voorschrijft dat vrouwen veel kinderen moeten baren."
Met een voorbeeld uit haar persoonlijke leven maakt ze duidelijk dat de patriarchale traditie nog steeds de levens van vrouwen beheerst. "Ik had een werkster die getrouwd was met een dronkaard die haar sloeg. Toen ze tijdens haar zwangerschap door hem in elkaar werd geslagen, kon ik het niet langer aanzien en ging met haar naar de politie. Na de aangifte verdween ze en heb ik haar nooit meer gezien. Later hoorde ik dat ze niet meer bij me wilde werken en terug was gegaan naar haar man."
Tatoeages
Na haar studietijd monteerde Tlatli jarenlang in Tunesië tv-programma's en films. Waarschijnlijk zou ze dat nu nog doen als haar moeder niet dement was geworden. "Toen zij ziek werd, stopte ik met werken om haar te verzorgen. Terugblikkend weet ik niet zeker of ze echt dement was of geen zin meer had in het leven. Ik voelde me schuldig dat ik niet eerder aandacht aan haar had besteed." Uit haar schuldgevoel kwam Les silences du palais voort. "De hoofdpersoon maakt daarin de ervaringen van mijn moeder mee."
Waarna Tlatli nog eens uitlegt dat in Tunesië tussen schijn en werkelijkheid een kloof gaapt. "Tunesië oogt als een modern, geëmancipeerd land. Er zijn meer vrouwelijke dan mannelijke rechters, vrouwen kunnen arts worden en we hebben zelfs vrouwelijke piloten. Ook kleden jongeren zich westers. Mijn dochter heeft tatoeages en loopt in minirokjes. Uiterlijk is de emancipatie geslaagd, maar erachter heersen de traditionele opvattingen. Vrijwel alle jongens vinden het nog steeds belangrijk dat ze een maagd trouwen. Dus laten Tunesische meisjes voor hun huwelijk massaal hun maagdenvlies herstellen. Het betekent dat de meeste Tunesische huwelijken op een leugen zijn gebaseerd."
La saison des hommes raakt in de Arabische wereld een gevoelige snaar. "Op voorpremières in Frankrijk kreeg ik veel agressieve reacties van tweede en derde generatie Noord-Afrikanen. Ze beschuldigden me ervan dat ik een negatief beeld gaf van Tunesië, terwijl dat toch het meest vrije Arabische land is. Ze deden net of ze niet zagen dat de film over starre seksuele verhoudingen gaat. Vaak bekenden ze na afloop dat de film de werkelijkheid laat zien, maar dat ik die niet had moeten laten zien. Als ik hen vroeg hoe belangrijk maagdelijkheid voor hen is, zeiden vrijwel alle jongens dat ze per se met een maagd willen trouwen. Deze hypocrisie zit tot in de porieën ingebakken." Ze lacht: "Als geen enkel meisje meer maagd is zullen ze wel moeten veranderen."
Jos van der Burg
Moufida Tlatli (foto: André Bakker).
