Maart 2001, nr 220

Tom Tykwer

Alles valt op zijn plaats

Dat Tom Tykwer een romantisch wereldbeeld heeft, blijkt ook weer uit Der Krieger und die Kaiserin, zijn derde film na Winterschläfer en Lola rennt. Tykwer: "Ik merk dat veel filmbezoekers een sterke behoefte hebben aan een soort hoopvolle energie."

Het is een onweerstaanbaar romantisch uitgangspunt. Een liefde die zo onvermijdelijk is, dat hij wel met kussen bezegeld moet worden. Stel je bent zojuist aangereden, ligt onder een vrachtwagen en krijgt geen lucht meer en dan is er opeens iemand die je leven redt en zijn leven onlosmakelijk met het jouwe verbindt. Voor Sissi (Franka Potente), de hoofdpersoon uit de nieuwste film van Tom Tykwer (1965) Der Krieger und die Kaiserin, is het alsof Sneeuwwitje helemaal overnieuw door haar prins wordt wakker gekust. Maar de prins verdwijnt even snel als hij gekomen is, want hij is een verdrietige prins uit de onttoverde moderne tijd die niet meer in de liefde gelooft en dan zit er nog maar één ding op: alles op alles zetten om hem terug te vinden en ook hem weer in een liefdevol universum te laten ontwaken.
"Als je maar een heel sterk gepassioneerd gevoel over iets hebt, dan moet het wel uitkomen", bevestigt de Duitse filmmaker Tom Tykwer het uitgangspunt van zijn laatste twee films Lola rennt (1998) en Der Krieger und die Kaiserin. "In Lola rennt gaat dat zelfs zover dat Lola in staat is om de wetten van de fysica te tarten om haar vriendje te redden."
Liefde, noodlot en toeval, het zijn de leidende motieven in het jonge oeuvre van de zelfbewuste filmmaker, een van de drijvende krachten achter het producentenhuis X-Filme Creative Pool, een broedplaats voor nieuw Duits filmtalent dat een brug wil slaan tussen de kunstzinnige en de publieksfilm. De Filmkrant sprak Tykwer tijdens het Filmfestival Rotterdam, ter gelegenheid van de Nederlandse première van zijn film, en kreeg een klein college in filmmaken.

Bron
"Er zijn voor mij altijd twee belangrijke uitgangspunten bij het maken van een film. Allereerst is er natuurlijk een idee, een beeld, van waaruit de hele film als uit een bron ontspringt. In Lola rennt was dat het beeld van een jonge vrouw die door de straten van Berlijn moet rennen voor haar leven. Voor Der Krieger und die Kaiserin was dat het beeld van iemand, weer een vrouw, die een ongeluk heeft gehad en die na een bijna-doodervaring als het ware voor het eerst tot leven komt. Ten tweede ben ik als filmmaker voornamelijk geïnteresseerd in de subjectiviteit van de toeschouwer, in het creëren van een bepaalde atmosfeer. Hoe kun je een zo groot mogelijke subjectiviteit bewerkstelligen? Hoe kun je de toeschouwer het idee geven dat hij zelf een verkeersongeluk heeft gehad en onder een vrachtwagen ligt? Hoe maak je kortom de identificatie met het filmverhaal dat je wilt vertellen zo groot mogelijk? Dat zijn zaken die mij net zozeer interesseren als het maken van films zelf. Daarom wil ik ook dat mijn films op die manier over filmmaken en -kijken gaan.
"De beslissingen over wie die vrouw is, waar ze vandaan komt, waarom ze dat ongeluk heeft gekregen en hoe het verder met haar moet, die komen pas later. Vanuit dat eerste beeld ontstaan momenten en die momenten leiden tot scènes en de hoofdlijnen van het verhaal. Het echte verhaal ontstaat pas op het moment dat er interactie tussen de personages komt. Dat is een heel intuïtief proces."

Microkosmos
"Hoewel Der Krieger und die Kaiserin zich voor het grootste gedeelte in een psychiatrische inrichting afspeelt, is het geen film over geesteszieken. Als je geen films over je eigen huis wilt maken, wat ik niet wil, dan moet je locaties zoeken die duidelijk maken waarom de mensen die er wonen zo zijn zoals ze zijn. Ik wilde dat Sissi op een onalledaagse plek zou wonen, die ze zelf niet als vreemd zou ervaren. Ze is opgegroeid binnen de muren van een gekkenhuis en hoewel ze zelf volkomen normaal is, is ze wel een beetje onaangepast. Ze reageert op alles wat langzaam en gehypnotiseerd, omdat ze voortdurend gedrogeerde mensen om zich heen ziet. Maar daardoor heeft ze wel de rust om over de dingen na te denken. Onbewust beseft ze daardoor waarom de dingen gaan zoals ze moeten gaan, en dat is wat haar voortdrijft.
"Daarnaast ontstaat er door zo'n gesloten gemeenschap een universum van familiale banden, een microkosmos, die overeenkomsten met de maatschappij heeft, ook al is Sissi totdat ze het ongeluk krijgt, nog maar zelden in de buitenwereld geweest. Zij is de geheime keizerin van het gesticht. Geheim omdat ze haar macht niet wil gebruiken, maar het onbewust toch doet. Haar naïviteit wordt gebroken door de ontmoeting met Bodo (Benno Fürmann), een jonge man die volkomen teleurgesteld is in het leven en de liefde. Opeens beseft ze dat alle gebeurtenissen gevolgen hebben.
"Bovendien weerspiegelt het psychiatrische ziekenhuis ook de zogenaamde vrije buitenwereld van Bodo, die voor zichzelf door zijn herinneringen aan de dood van zijn vrouw ook een gevangenis creëert."

Ontsnappen
"De wetten van ruimte en tijd zijn de belangrijkste filmische wetten. Ik ben in eerste instantie geïnteresseerd in mensen en hoe mensen bepaald worden door hun omgeving. En dan bedoel ik echt de plaats waar ze hun leven vormgeven. Dat kan hun huis zijn, of hun werk, of een toevallige locatie waar iets doorslaggevends gebeurt. Er is altijd een zekere spanning tussen mensen en de ruimte waarin ze zich bevinden. Vaak is deze een soort gevangenis waaruit ze zich moeten zien te bevrijden. Ook letterlijk. Voor filmpersonages is het maar moeilijk om aan het kader te ontsnappen, om dat te beklemtonen hebben we soms voor extreme close-ups en totalen en plotselinge zooms gekozen.
"Behalve aan de hen omringende ruimte, kunnen mensen in een film ook niet aan de tijd ontkomen. Er is een beperkte tijdsspanne van twee uur waarin een filmverhaal verteld moet worden. Dat dwingt je om zorgvuldig met de tijd om te gaan. Net zoals het leven je dwingt om verantwoordelijk met je tijd om te gaan, al is dat wat minder evident, omdat het leven doorgaans wat langer duurt. Aangezien ik me als scenarioschrijver en regisseur verantwoordelijk voel voor mijn personages, wil ik ook hun worsteling om in de hen toegemeten tijd de juiste dingen te doen, laten zien.
"Het proces van filmmaken zelf is ook altijd een belangrijk thema in mijn films. Neem bijvoorbeeld die tijd. In natuurkundige zin is tijd af te meten in afgepaste porties, maar in werkelijkheid, de subjectieve werkelijkheid van een personage of een toeschouwer zijn er momenten die eindeloos kunnen duren, terwijl even later de tijd lijkt te vliegen. Dat gevoel wil ik in mijn films niet alleen onderzoeken, maar tegelijkertijd ook overbrengen."

Kettingreacties
"Het onderzoeken van ruimte en tijd, roept vanzelf de vraag op in hoeverre alles is voorbeschikt en in hoeverre de mens daar nog invloed op heeft en of alles met een doel gebeurt. In mijn optiek is er geen predestinatie zonder toeval. Het klinkt afgezaagd, maar meestal zie je pas achteraf waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Opeens realiseer je je dat iets wat eerst onbetekenend of vervelend leek, toch een betekenis heeft in de loop der dingen. Alsof het lot pas achteraf duidelijk wordt. Alsof het allemaal anders had kunnen lopen, maar zelfs in dat geval was het toch weer onvermijdelijk geweest.
"In mijn films geef ik dat vorm door kettingreacties. Als dit, dan dat. Het geheim van kettingreacties is dat het lijkt alsof ze toevallig zijn. Dat is heel cinematografisch. Want films zijn in wezen niets anders dan geconstrueerde kettingreacties, waarin je door middel van montage ordening en logica aanbrengt. Montage is voor mij het leukste deel van filmmaken, al houd ik er tijdens het draaien niet echt rekening mee. Je kiest ervoor om bepaalde dingen belangrijk te vinden. Net zoals in het echte leven, waarin de keuzes die je maakt, ook achteraf in je herinneringen, bepalen hoe de dingen voor jou op hun plaats vallen.
"Natuurlijk is dat een romantisch wereldbeeld. Ik hou van het leven, dus dat is hoe ik ben. Tegelijkertijd merk ik dat veel filmbezoekers een sterke behoefte hebben aan een soort hoopvolle energie. Aan karakters die zich ze eigen kunnen maken en waar ze hun eigen ervaringen op kunnen projecteren. Aan inspirerende films waardoor ze gaan nadenken."

Dana Linssen

Tom Tykwer.