April 2001, nr 221

Lukas Moodysson

Mentale injectie

De jonge Zweedse scenarioschrijver en regisseur Lukas Moodysson scoorde met Fucking Åmål en Together twee grote filmsuccessen op rij. In de komedie Together schetst hij een hilarisch portret van een woongroep in de jaren zeventig. "Een commune heeft iets naïefs en ook iets grappigs."

Lukas Moodysson.

Lukas Moodysson (32) zegt jaloers te zijn op die ene vriend die een M van Morissey op zijn arm liet tatoeëren. Zíjn held. In een hotelkamer in Berlijn heeft de jongen met het vers gemilimeterde haar blijkbaar behoefte aan een relativering van zijn eigen succes. Zoals bekend, trok zijn debuutfilm Fucking Åmål in Zweden meer bezoekers naar de bioscoop dan Titanic. En ook buiten Zweden waren pers en publiek even enthousiast, getuige de hoge notering in de publieksenquête van het Filmfestival Rotterdam vorig jaar, de bekroning met de MovieZone Award door de jongerenjury en de lovende recensies die bij de landelijke bioscooppremière volgden.
Het afgelopen jaar ging het ook opvallend goed met de Zweedse film. Naast veteranen als Roy Andersson (Songs from the second floor) en Liv Ullmann (Trolösa), die beiden opzien baarden in Cannes, doken er plots nieuwe Zweedse regisseurs op die onmiddellijk een sterke band met het publiek ontwikkelden, onder wie de 34-jarige Ella Lemhagen (Tsatsiki) en de 23-jarige Josef Fares (Jalla! Jalla!, mede-geproduceerd door Moodysson en afgelopen februari eveneens een publieksfavoriet in Rotterdam).
Kortom, de Zweden hebben hun weg naar de Zweedse film weer gevonden, met als gevolg een marktaandeel van vaderlandse producties van maar liefst vijfentwintig procent. Om het een en ander te kunnen verklaren, wordt nu in Zweden gesproken van het 'Moodysson-effect'. Het succes van het inderdaad hartveroverende tienerportret Fucking Åmål zou in Zweden voor een mentale injectie hebben gezorgd. En een eendagsvlieg is Moodysson geenszins gebleken, want met zijn snelle opvolger Together, nota bene gemaakt met een kleiner budget, is hij opnieuw de grote favoriet bij pers én publiek.

Verloren onschuld
Gevraagd naar zijn grote geheim, antwoordt Moodysson dat het bij hem in de allereerste plaats om de karakters draait, én hun psychologie. Moodysson: "Aan het creëren en het uitdiepen van mijn personages beleef ik het meeste plezier. Meer nog dan op de filmset, voel ik me thuis achter de schrijftafel, een plek die zich uitstekend leent om een andere wereld op te roepen. In het geval van Together ben ik teruggegaan naar de jaren zeventig en de meest typerende samenlevingsvorm van die tijd: de commune."
"Het is niet zo zeer een kwestie van nostalgie", zo vervolgt Moodysson. "Ik heb zelf nooit in een commune gewoond. Wel identificeer ik me sterk met Stefan, de kleine jongen die na de scheiding van zijn ouders samen met zijn moeder en zijn zusje onderdak vindt in zo'n commune. Mijn eigen ouders zijn ook in de jaren zeventig gescheiden, toen ik een kleine jongen was."
"Ik vond het interessant om in zo'n andere wereld te duiken en de mensen te volgen die destijds kozen voor zo'n leefgemeenschap, zo'n hecht samenzijn. Het zijn mensen die met zichzelf en hun omgeving overhoop liggen en die veel vragen hebben. Kun je een relatie hebben met de één, en seks hebben met de ander? Kun je als heteroseksueel niet ook homoseksuele gevoelens hebben? En hoe moet een familie er eigenlijk uit zien? In feite zijn ze tamelijk verloren. Daarom staan ze open voor al die vragen, en zijn ze in voor elk experiment. Een commune heeft iets naïefs, en ook iets grappigs. Het is ook iets wat er eigenlijk niet meer is. Een verloren onschuld misschien."
Lachend voegt Moodysson eraan toe dat hij nog geprobeerd heeft zijn echtgenote Coco (op de credits vermeld als 'consigliere') en zijn twee zoontjes voor een moderne communevorm te interesseren. Moodysson: "Ik voel me eigenlijk het prettigst als ik omgeven wordt door vrienden. Het leek me dan ook wel een aardig idee om met z'n allen in één groot huis te gaan wonen, zo'n Together-huis waar ik tijdens het filmen helemaal verliefd op ben geworden. Het is er niet van gekomen, iedereen verklaarde me voor gek."

Golden Panthers
Zentropa-producent Peter Aalbæk Jensen was niet alleen de Deense coproducent van Fucking Åmål en Together, maar was ook betrokken bij Lars von Triers The idiots. Together heeft vooral qua inhoud aardig wat raakvlakken met de Dogma-films van zowel Von Trier (denk aan het communethema van The idiots) als van Thomas Vinterberg (denk aan het familiethema van Festen). De vraag naar een eventuele Dogma-inspiratiebron ligt dan ook voor de hand. Moodysson geeft inderdaad toe dat hij gevraagd is om een Dogma-film te maken, om vervolgens in het midden te laten of hij er ook werkelijk wat in ziet.
Moodysson geeft vooral de indruk zijn eigen weg te willen gaan. "I'm into making good films", zo zegt hij bondig. "In de eerste plaats voel ik me een schrijver, en ik wil als zodanig ook onbelemmerd te werk gaan. Ik ben eigenlijk wel een beetje trots op de dichtbundels en de roman die ik heb gepubliceerd. Buiten Zweden is daar overigens weinig interesse voor. Behalve dan misschien bij die ene IJslandse vertaler die zich momenteel over mijn roman ontfermt. Ik ben eigenlijk min of meer toevallig in het filmvak gerold, via een muziekvideo voor mijn broer. Ik had nooit gedacht dat ik als regisseur zou kunnen aarden. Maar ik begin het steeds leuker te vinden."
Moodysson wijst op zijn T-shirt waarop in grote grijnzende letters de tekst 'Golden Panthers' staat gedrukt. Moodysson: "De 'Golden Panthers' zijn een overblijfsel van Fucking Åmål. Ze verwijzen naar een nieuwe sport die ik tijdens de opnamen voor cast en crew bedacht, een soort combinatie tussen golf en ijshockey, mijn twee favoriete sporten. Het geeft wel aan dat je op zo'n filmset weer een beetje kinderlijk wordt. Het lijkt soms wel een speeltuin, of een kleuterschool. Het schrijven voltrekt zich daarentegen in alle stilte en alle eenzaamheid. Het zijn twee dingen die me mateloos interesseren, eenzaam zijn en samen zijn."

Belinda van de Graaf


Together

Halfnaakt aan de keukentafel

Ze hebben schrootjes aan de muur, discussiëren halfnaakt over politiek en vrije seks en dansen de hele nacht op 'Love hurts'. De ogenschijnlijke harmonie tussen de communebewoners uit Together is een dankbaar onderwerp om grappen over te maken. Lukas Moodysson is echter een milde regisseur die de boel nooit laat escaleren.

Fijn, samen.

Met Fucking Åmål maakte de Zweedse regisseur Lukas Moodysson zijn debuutfilm en was daarmee in één klap in eigen land maar ook bij ons bekend. De film over twee pubermeisjes die verliefd op elkaar worden en de vooroordelen trotseren die daarmee gepaard gaan, is leuk en oprecht. Met Together kiest Moodysson voor heel andere personages. Geen pubers deze keer, maar volwassenen die samenleven in woongroep Tillsammans ('Samen') in de jaren zeventig.
Wat in Fucking Åmål al de sterke kant van Moodysson bleek, bevestigt hij met Together, namelijk dat hij er erg goed in is om zijn verhalen voor iedereen invoelbaar te maken. Als je te jong bent om de jaren zeventig bewust of überhaupt meegemaakt te hebben, is Together toch grappig en aardig om naar te kijken. Voor diegenen die in die 'love and peace'-tijd zo rond de twintig of dertig jaar oud waren, moet het helemaal akelig echt zijn.

Verantwoord speelgoed
Woongroep Tillsammans biedt de bewoners een constant podium voor discussies. Mag je hoewel je een relatie hebt buiten de deur vrijen (ja natuurlijk), mag je vlees eten (nee natuurlijk niet) enzovoorts. Behalve een aantal volwassenen woont er ook een stel kinderen. De woongroep bevalt de kinderen maar matig. Alleen maar met verantwoord speelgoed spelen en dan natuurlijk nooit wapens, is lang niet altijd leuk.
De regels van het huis worden op de proef gesteld als Elisabeth, de keurige zus van het zachtaardige woongroeplid Goran, bij hen intrekt met haar twee kinderen. Ze heeft abrupt haar huis verlaten nadat manlief haar tegen de vlakte heeft gemept en natuurlijk is er in de woongroep alle begrip voor haar besluit om bij dat zwijn weg te gaan.
Elisabeth komt weer op adem in Tillsammans, maar haar kinderen hebben het er een stuk moeilijker. Voor hen zijn alle volwassenen dom, of ze nu burgerlijk of hippie zijn, links of rechts. Vooral dochterlief, een kind van ongeveer twaalf, zit zichzelf met haar veel te grote bril verschrikkelijk in de weg en vindt de woongroep met dat oeverloos geklets maar niks. Heel duidelijk laat Moodysson dat smoeltje treurig zijn, met zielige ogen achter die vensters van glazen en een van stress samengeknepen mondje. Het is al moeilijk genoeg op die leeftijd; ruziënde ouders en een woongroep maken het er niet beter op.

Vlijmscherp
Buiten al het gediscussieer in Tillsammans om, zijn de bewoners vaak lief voor elkaar, zodat Together vele feelgood-momenten kent. Dat maakt Moodysson een hele milde filmmaker, eigenlijk niet van deze tijd. Hij suggereert hier en daar dat een flinke confrontatie tussen een aantal van zijn personages niet uit kan blijven, maar het handjevol aanvaringen is nooit dreigend. Daardoor wordt amper toegewerkt naar een behoorlijke verhaalafwikkeling en bijbehorende climax. Je zou bijna denken dat Moodysson zo van zijn personages houdt dat hij ze wil behoeden voor escalaties. Dan was Fucking Åmål toch net even iets scherper. Dat neemt niet weg dat Together, hoezeer het onderwerp ook uit de lucht komt vallen, geen saaie film is, maar juist een grappige film, die een heel accuraat beeld van de seventies geeft. Velen zullen flashbacks krijgen naar hun garderobe die ze zo'n vijfentwintig, dertig jaar geleden in de kast hadden, naar de tijdgeest en de muziek ('Love hurts' van Nazareth is het lievelingsnummer van Elisabeth).
Moodysson legt zich niet toe op een bepaalde esthetiek. Het ontbreken van visuele krachtpatserij wordt gecompenseerd door de snijdende, kwetsende opmerkingen in de dialogen. Moodyssons liefde voor zijn personages gaat nu ook weer niet zo ver dat ze af en toe niet onder enige vuilspuiterij mogen lijden. Die soms vlijmscherpe sneren die in één klap een personage typeren en kwetsen maken dat Together goed is voor regelmatig terugkerende lachsalvo's. Wanneer Gorans vriendin hem vertelt hoe ze precies haar orgasme beleefde, met behulp van de diensten van de buurman die alleen maar met haar vrijt omdat zij beloofd heeft daarna naar zijn socialistisch-marxistisch-leninistisch geklets te luisteren, dan is dat lullig, pijnlijk en o zo grappig. Maar eeuwig in je herinnering blijven, zoals die vreselijke seventies-kleren en die schrootjes aan de muur, dát is Together niet toevertrouwd.

Gerlinda Heywegen

Together
Zweden/Denemarken/Italië, 2000
Productie: Lars Jönsson
Regie en scenario: Lukas Moodysson
Camera: Ulf Brantas
Montage: Michal Lesczylowski
Muziek: Abba, Nationalteatern, Bo Hansson
Met: Lisa Lindgren, Michael Nyqvist, Gustav Hammarsten
Distributeur: Upstream Pictures
Te zien: vanaf 19 april

Naar boven