Juli/augustus 2001, nr 224

Patrice Chéreau

Niets willen verbergen

Met het ontroerende, maar ook omstreden drama Intimacy won Patrice Chéreau (La reine Margot) dit jaar de Gouden Beer op het Filmfestival van Berlijn. De Franse regisseur probeert zowel in woord als daad af te rekenen met het clichébeeld van de Franse relatiefilm. Chéreau: "Wie Intimacy een pornofilm noemt, heeft er niets van begrepen."

Patrice Chéreau (foto: André Bakker).

Patrice Chéreau zegt met Intimacy een film te hebben gemaakt die afrekent met het olala-beeld dat veel mensen van Franse relatiefilms hebben. Intimacy is niet alleen een rauwe en indringende film, door een aantal expliciete seksscènes ontstond op het Filmfestival van Berlijn onder de festivalgangers ook enige discussie over de merites van de film, die pas weer stopte nadat Intimacy de Gouden Beer had gewonnen. Volgens de regisseur was alle ophef nergens voor nodig. "Wie Intimacy een pornofilm noemt, heeft er niets van begrepen. In Parijs ontmoet ik mensen die me bedanken omdat ze het gevoel hebben dat de film over hun leven gaat. Dat zijn de reacties waar ik waarde aan hecht."

Op je zij
Het opnemen van Intimacy verschilde niet wezenlijk van het werken aan zijn andere films. "Men is verbaasd omdat ik de seksscènes net zo heb gefilmd als de dialoogscènes. Toegegeven, 's ochtends bij het begin van de opnamen was het een beetje raar, maar aan het einde van de dag vergeet je waar je mee bezig bent. Dan zeg je gewoon: 'Mark, doe je been eens iets anders? Kerry, kun je op je zij draaien?' Het ging mij om de dialoog tussen de twee lichamen. Ik wilde niet per se alles laten zien, ik wilde alleen niets hoeven te verbergen. En ik vond het belangrijk om de scènes niet af te breken, maar tot de climax door te gaan. De kijker dient te zien dat dit de manier is waarop Jay en Claire aan het begin van het verhaal met elkaar communiceren."
Bij de vraag of hoofdrolspelers Mark Rylance (Jay) en Kerry Fox (Claire) er ook zo nuchter tegenaan keken, haalt Chéreau zijn schouders op. "Ik heb de acteurs niet gedwongen om aan de film mee te doen. Wat je ziet is het resultaat van een wederzijds vertrouwen tussen de acteurs en de regisseur. Ik wist dat de acteurs beschermd moesten worden en ik denk dat ze zich ook beschermd hebben gevoeld. Er waren geen crises op de set, geen vreemde relaties en geen machtsspelletjes. Zo zou ik nooit kunnen werken."
Chéreau liet zijn hoofdrolspelers geen auditie doen, maar benaderde ze persoonlijk. Kerry Fox (An angel at my table, Shallow grave) zei vrijwel meteen ja. "Mark Rylance kende ik echter niet. Ik ben naar hem gaan kijken in het theater en heb twee van zijn eerdere films gezien. In het begin had ik hem op het oog voor een andere rol, tot de acteur die eerst Jay zou spelen, er alsnog vanaf zag. Toch ben ik deze acteur dankbaar. Hij zei: 'Ik doe het niet vanwege de seksscènes, maar verander de rol niet. Het scenario moet precies zo worden verfilmd als het is geschreven.'"

Cruciale vergissing
Jay en Claire ontmoeten elkaar iedere woensdagmiddag in een bouwvallig huis in een Londense arbeiderswijk. Veel praten doen ze niet en als de seksuele behoefte is bevredigd, gaat de vrouw er snel weer vandoor. Als Jay haar op een dag naar huis volgt, ontmoet hij haar echtgenoot en komt het verhaal in een stroomversnelling. Volgens Chéreau is het logisch dat de man in deze film de cruciale vergissing maakt. "Mannen proberen zichzelf vaak wijs te maken dat het hen alleen maar om het lichamelijke contact gaat. Ze vinden het moeilijk om te accepteren dat ze verliefd zijn. Daardoor zijn ze kwetsbaar en gaan ze domme dingen doen."
Intimacy maakt duidelijk dat Jay lijdt onder het feit dat hij zijn gezin heeft verlaten. De motivatie van de getrouwde Claire is echter nog urgenter. "Voor haar is het een levensbehoefte. Aan het einde van de film zegt ze tegen Jay dat ze heel lang niet de liefde had bedreven. Ze zegt: met jou wilde ik opnieuw beginnen. Dat soort dingen zeggen mensen meestal niet tegen elkaar. De film gaat zijdelings ook over de relatie tussen Claire en haar man. Wat gebeurt er als je na vijftien jaar niet meer met je echtgenoot vrijt? Met wie vrij je dan?"
De suggestie 'met niemand' wordt door Chéreau achteloos weggewuifd. "Dat bestaat niet." Tegensputteren is zinloos. "Iedereen vrijt uiteindelijk met iemand anders, alleen praten de meeste mensen er niet over. Er is maar één volk dat net iets opener en eerlijker over seksualiteit praat dan andere volken." Waarmee alsnog het clichébeeld van de Franse olala-filmer is bevestigd.
Chéreau wil loskomen van een Franse traditie, maar loopt tegelijk het risico dat zijn film wordt geassocieerd met een nieuwe lichting Franse films met expliciete seks, zoals Romance of zelfs Baise-moi. "Mijn film gaat over liefde, Baise-moi en Romance voor zover ik weet niet, al moet ik toegeven dat ik ze niet heb gezien. Bij mij gaat het om een mooie, emotioneel belangrijke ontmoeting tussen twee mensen. Je kunt triest zijn aan het eind, als ze elkaar voor het laatst hebben ontmoet, maar feit blijft dat ze elkaar het leven hebben gered. Ze hebben iets goeds voor elkaar gedaan."

Oene Kummer

Ooit bestond er een duidelijke grens tussen porno en erotiek. Zag je een erectie, dan was het porno, anders niet. Nu erectie, fellatio en penetratie steeds weer middels zogenaamd 'verantwoorde' films het onschuldige filmhuispubliek overvallen, worden andere criteria gehanteerd. Hoeveel tijd van de totale film neemt de seks in beslag, en hoe wordt ze getoond? La vie de Jésus (1997) was met zijn korte penetratie-close up minder controversieel dan de neukpartijen van Pola X (1999), maar beide films wisten het etiket 'porno' handig te omzeilen door de kille vormgeving. Men raakt er niet opgewonden van, dus kan het geen porno zijn. Dat geldt ook voor films als Shabondama elegy (1999) en Baise-moi (2000).

Verkrampt
Met Intimacy gooit regisseur Patrice Chéreau (La reine Margot) weer olie op het vuur. De breed uitgesponnen en bijzonder expliciete vrijages zijn goed voor 35 van de 120 minuten en de presentatie is eerder neutraal dan gevoelloos of donker. Vochtig vlees, zuigende geluiden en verkrampte gezichten, en dat alles zonder muzikaal of compositorisch commentaar. Misschien dat daarom de discussie zo fel oplaaide tijdens het Filmfestival Berlijn, waar de film niettemin meerdere malen bekroond werd. Chéreau smeekte de aanwezige pers om vooral verder te kijken dan de seks. Alsof hij zich nooit bewust was geweest van de reacties die zijn film zou kunnen uitlokken.
Een artistieke of narratieve rechtvaardiging zal Chéreau wel paraat hebben gehad. Zoals de titel suggereert draait alles in de film om intimiteit, en dat thema snijdt Intimacy doeltreffend aan door acteurs en publiek subiet over de grens van het private en persoonlijke te tillen. De seksscènes winnen verder aan betekenis doordat hoofdpersonages Jay (Mark Rylance) en Claire (Kerry Fox) elkaar wekelijks in alle anonimiteit treffen en zowel voor als na de daad nauwelijks een woord wisselen. Intimiteit blijkt zo een nogal rekbaar begrip.
Maar is al dat opgewonden bloot op Jay's keldervloer wel nodig om dit punt duidelijk te maken? Het is in elk geval niet genoeg, en daarom hebben Chéreau en Anne-Louise Trividic in hun scenario een heel scala aan intimiteiten, vertrouwensbanden, vriendschappen en vormen van liefde verwerkt, met steeds het spel van zwijgen en onthullen als uitgangspunt. Jay vertelt aan zijn nieuwe collega alles over Claire, maar niet aan zijn kameraad Victor, wat alles zegt over de waarde van hun vriendschap. Al even tekenend is dat Jay, na Claire stiekem te zijn gevolgd, juist met echtgenoot Andy in gesprek raakt, of dat Andy verschillende huwelijksgeheimen prijsgeeft terwijl zijn zoontje gewoon meeluistert. En natuurlijk houdt Jay tegen Claire zijn mond, tot het te laat is.

Zelfreflectie
Zodra iedereen is aangekleed, wordt er dus heel wat afgekletst en verzwegen. Intimacy moet het dan ook erg hebben van de dialoog of juist het gebrek daaraan. Helaas lijken de gesprekken vaak niet alleen eindeloos (zelfs tot grote ergernis van sommige personages), door hun poëtische ritme en vaagheid klinken ze ook vreselijk gekunsteld. De literaire oorsprong, het verhaal 'Nightlight' en de roman 'Intimacy' van Hanif Kureishi, is wat dat betreft geen excuus, net zo min als de theatrale achtergrond van regisseur Chéreau of de ironische zelfreflectie die de film meermaals toepast. Dergelijke dialogen zouden op hun plaats zijn in een dromerig of magisch geheel, maar als brug tussen de hyper-realistische seksscènes werken ze enkel storend en ongeloofwaardig. En wat nog erger is: al reciterende sluiten de karakters zich hermetisch af van de toeschouwer.
Intimacy is dan ook op zijn warmst en toegankelijkst wanneer de protagonisten stil maar vol verlangen achter elkaar aan lopen, voorzichtige blikken uitwisselen, of wanneer de een zijn hand aarzelend op de schouder van de ander legt. De film bloeit dan plotseling open, en even wens je dat Jay en Claire ophouden met moeilijk doen en elkaar als gewone geliefden in de armen sluiten. Deze adempauzes compenseren de verder naargeestige sfeer echter nauwelijks, en doorgaans laten de strubbelingen op het doek je volledig koud.
Terug naar de kelder dan maar. Na de vervreemdende dialogen komt Mark Rylance's erectie over als puur, eerlijk inlevingsvermogen. "U ziet gewoon acteurs hun rol spelen", heeft Chéreau in een interview terecht gezegd. Een pyschologisch drama dat op zulke momenten het meest overtuigt, en dat zonder de seks tenonder gaat aan zijn eigen pretenties, kun je inderdaad moeilijk als porno kwalificeren.

Kevin Toma

Intimacy
Frankrijk/Engeland/Duitsland/Spanje, 2000
Productie: Jacques Hinstin en Patrick Cassavetti
Regie: Patrice Chéreau
Scenario: Patrice Chéreau en Anne-Louise Trividic
Camera: Eric Gautier
Montage: François Gedigier
Art direction: Jacqueline Abrahams
Muziek: Eric Neveux
Met: Mark Rylance, Kerry Fox, Timothy Spall, Alastair Galbraith, Marianne Faithfull
Kleur, 120 minuten
Distributie: A-Film Distribution
Te zien: vanaf 12 juli 2001