Juli/augustus 2001, nr 224
Jia Zhang-ke
Alles was nieuw en spannend
Vorig jaar bracht de jonge Chinese regisseur Jia Zhang-ke zijn tweede film Platform naar Venetië, een lichtgestemd en hypnotiserend portret van zijn generatie die opgroeide na de Culturele Revolutie. "Er gebeurde van alles. Opeens konden we Japanse soaps zien, Amerikaanse sciencefictionfilms en luisteren naar popsongs uit Hongkong."
Jia Zhang-ke (foto: André Bakker).
Naar Platform kun je lang zitten kijken zonder dat je ooit het gevoel hebt dat er iets verandert. De in lang aangehouden shots gedraaide tweede speelfilm van de jonge Chinese regisseur Jia Zhang-ke (1970) heeft een aangenaam, hypnotiserend tempo. De enige beweging komt van de mensen die in deze doorkijkjes leven. Soms lijkt het net alsof je naar twee identieke scènes zit te kijken, maar dan vertellen de liedjes van Hongkong-ster Teresa Tang op de radio en de broeken met wijde pijpen van de hoofdpersonen dat er in de tussentijd toch wat tijd voorbij is gegaan.
Jia studeerde in 1997 af aan de filmacademie van Beijing en regisseerde direct zijn eerste lange speelfilm Xiao wu/Pickpocket, waarmee hij internationaal zijn naam vestigde als nieuw talent en die hem onder meer ook naar het Filmfestival Rotterdam bracht. Drie jaar later draaide zijn tweede speelfilm Platform in de competitie van Venetië.
Teder
Platform is een autobiografische film, zo bevestigt Jia Zhang-ke in Venetië. Of beter gezegd: "Ik heb deze film om autobiografische redenen gemaakt." Geboren in 1970, een jaar waarin er nog steeds invloeden van de Culturele Revolutie voelbaar waren, groeide Jia op in een tijd waarin de Chinese maatschappij veel radicale veranderingen doormaakte, in het bijzonder in de jaren die zijn film omvat: 1979-1989, toen China de overgang naar een meer westers georiënteerde markteconomie maakte. "Er gebeurde van alles. Opeens konden we Japanse soaps zien, Amerikaanse sciencefictionfilms en luisteren naar popsongs uit Hongkong. De muziek van Teresa Tang, van wie ik in de film het liedje 'Wine and coffee' gebruik, was bijvoorbeeld lang verboden. Door haar zachte en tedere manier van zingen werd ze als te seksueel beschouwd. Toen haar liedjes eenmaal waren toegestaan, maakten ze de weg vrij voor een eigen, Chinese popcultuur."
De neiging om het maatschappelijke aan het persoonlijke te koppelen, spiegelen en toetsen, noemt Jia een "typisch Chinees trekje". "De hele moderne Chinese geschiedenis is een geschiedenis van de wijze waarop het persoonlijke en het collectieve zich verhouden. Ik probeer in Platform persoonlijke ervaringen en veranderingen op een politiek niveau te duiden."
Het decennium 1979-1989 wordt verbeeld aan de hand van de belevenissen van een rondreizend theatergezelschap uit een provinciestadje. "Er was eind jaren zeventig geen enkele vorm van entertainment. Er waren slechts acht van dit soort reizende toneelgezelschappen, die een combinatie van revolutionaire liederen en toneelstukjes over Mao Zedong brachten", vertelt Jia.
Centraal staat de vriendschap tussen de jongens Minliang en Chang Jun en de meisjes Ruijuan en Zhong Pin. De manier waarop zij opgroeien, eerste liefdes en teleurstellingen ervaren, de wijde wereld intrekken en weer terugkeren, illustreert humoristisch en ontroerend hoe de geschiedkundige principes van continuïteit en breuk zich verhouden. Door de wederwaardigheden van een theatergezelschap als centrale verhaallijn te kiezen, kan Jia bovendien aan de hand van de muziekkeuze deze ontwikkelingen nog eens illustreren. Daardoor is Platform tevens een geschiedenis van de Chinese popcultuur.
"'Platform' was de titel van een populaire popsong gedurende de jaren tachtig in China", legt Jia uit. Het is een liedje over verlangen, maar ook over wachten. Daarom kon het een symbool worden voor een generatie die op zoek was naar iets beters, zoals elke nieuwe generatie, en daar ook de mogelijkheden toe had door de vele maatschappelijke veranderingen. Aan de andere kant heb ik ook de vraag willen oproepen of de jongeren toen wel echte keuzes en vrijheden hadden. Het lijkt net alsof alles wat nieuw was, spannend was. Maar uiteindelijk is het toch aan individuen om daar op te reageren."
Censor
Net als Xiao wu/Pickpocket draaide Jia Zhang-ke Platform grotendeels met nonprofessionele acteurs, deels uit financiële noodzaak, want zijn filmplannen werden niet door de Chinese censor goedgekeurd. "Toen ik van de filmacademie afkwam ben ik als onafhankelijke regisseur [dat wil zeggen buiten de Chinese staatsstudio's om] begonnen met films maken. Het is niet eenvoudig om de films te maken die je wilt. Zelf beschouw ik Platform niet als een politieke film, zelfs al kijkt een westers publiek er wel zo naar. Toch zijn mijn beide films niet door de censor goedgekeurd. Want dan zouden ze ook aan bepaalde esthetische eisen moeten voldoen: de film moet er mooi uitzien en hij moet een positieve boodschap hebben."
Het is moeilijk om te zeggen of hij zonder het censorsysteem een andere film gemaakt zou hebben, vindt Jia. "Het ergert me dat ze me niet verteld hebben wáárom Platform niet is goedgekeurd."
Na overleg met de tolk nuanceert hij zijn uitspraken: "Ik probeer me geen zorgen te maken over de censuur en gewoon de films te maken die ik belangrijk vind. Het voornaamste thema van Platform is de persoonlijke ervaring van de regisseur, hoeveel politieke motieven er verder ook in de film zitten."
Dan maar iets over het werken met amateurs, in ieder geval een uitvloeisel van de werkomstandigheden: "Ter voorbereiding van de film trekken we een lange tijd met elkaar op. We werken, eten, lachen en kijken veel films met elkaar. Dat creëert een sfeer van begrip en vertrouwen. Dat is ook wel nodig, want als we eenmaal gaan draaien, moet alles er snel op staan. Normaliter draai ik niet meer dan vier takes. Bij mijn eerste film was zelfs dat te duur, dus je leert wel heel economisch werken."
Blasé
"Er zitten in Platform twee soorten personages", verduidelijkt Jia Zhang-ke. "De jongen Tsu Minliang bijvoorbeeld vertegenwoordigt degenen die net zoals in het liedje 'Platform' op íets wachten. In feite leeft hij buiten het systeem, want uiteindelijk wachten we in China nog steeds op iets. Zhong Pin laat de andere kant zien. Zij past zich tenslotte aan het systeem aan, weet zich ermee te identificeren en wordt ambtenaar bij de belasting. Dat zijn de keuzes die je maakt als je volwassen wordt: of je past je aan en sluit compromissen of je valt er buiten."
Jia beaamt dat zijn bedachtzame stijl wel iets van het publiek vereist. "Normaliter is het publiek erg passief en blasé. Ze denken alles al eens te hebben gezien en ze willen voortdurend verrast worden. Door te werken met een vaste camera en lange shots creëer je afstand ten opzichte van je personages. Het is aan de toeschouwer om ze te veroveren. Zelf wilde ik zo objectief en onpartijdig mogelijk zijn. Door deze stijl te hanteren heb ik geprobeerd iets duidelijk te maken over de verhouding tussen mensen en de tijd. Naar Platform moet je heel actief kijken en voortdurend nadenken bij wat je ziet. Ik wilde in geen geval een pure entertainmentfilm maken, maar eentje die je met je ogen, je hoofd en je hart moet bekijken."
Dana Linssen
