Kempers - oktober 2001, nr 226

Heerlijk helder maso

Maandelijks geeft journalist en filmliefhebber Paul Kempers zijn kijk op cinefiele zaken.

Aangetrokken door de kwalificatie 'Oostenrijks masochisme pur sang', welke ik had opgepikt tijdens een gesprek tegen sluitingstijd in de kelder van een literair ontspanningscentrum aan een van de Amsterdamse grachten, zette ik de verfilming van Elfriede Jelineks geruchtmakende roman over een verknipte pianolerares hoog op de cinefiele agenda.
'Oostenrijks masochisme'. Het klonk uitnodigend. Diep. Intrigerend. Freudiaans bijna. Een lekker ronde en robuuste omschrijving die als een handschoen sloot om het nieuwste geesteskind van filmmaker Michael Haneke, eerder verantwoordelijk voor verontrustende films als Benny's video en Code inconnu. Met La pianiste zou Haneke afdalen in de krochten van de menselijke driften en begrip kweken voor een geestesgesteldheid die vroeger als perversie werd gezien, maar tegenwoordig tot de alledaagse seksuele schijf van vijf behoort.
Gewapend met niet meer dan een piano, het talent van hoofdrolspeelster Isabelle Huppert en het warm kloppende adolescentenlid van een hevig verliefde leerling, maakte Haneke zich op om inzicht te verschaffen in de benauwde belevingswereld van een pianolerares wier driftleven gefnuikt wordt door een dominante moeder en een harde-pornofixatie.
Hoe verraderlijk is het gelaat van de masochist? Isabelle Huppert, de nooit ouder wordende meisjesvrouw met het blanco gezicht en uitdagende sensuele mond, speelde meer dan overtuigend de mislukte concertpianiste die haar emoties vergrendelt achter een pantser van gevoelloosheid. Annie Girardot, gehuld in een hardvochtige duster, vertolkte bekwaam de rol van teleurgestelde moeder die haar leven in dienst had gesteld van de belofte die haar dochter nooit had waargemaakt.
Muzikaal talent is een mooi iets, totdat het te klein blijkt voor de concertpraktijk, zo leerden wij van Haneke.
Piano's brengen ons in hogere harmonische sferen, maar zijn tegelijkertijd psychische martelwerktuigen, demonstreerde Huppert alias de strenge lerares Erika Kohut.
Talent in combinatie met een piano, Annie Girardot en een onderdrukt driftleven leidt tot zelfvernietiging, betoogde Haneke voortvarend.
La pianiste is verbazingwekkend goed geacteerd en in elkaar gestoken met de benauwende precisie van een Oostenrijkse koekoeksklok. Resultaat: de film raakt nauwelijks. Daarvoor benaderde Haneke de hoofdpersoon met te veel humorloze helderheid. Met vaste hand leidde de regisseur Erika naar de ondergang via bezoekjes aan pornocabines, vaginale zelfverminking, ontluisterende seks in wc's en kleedkamers en een verkrachtingsscène waarin de 'keurige' jonge minnaar wraak neemt op Erika's precies geformuleerde, 'smerige' masochistische verlangens. De vraag rijst waarom de regisseur niet eerst de werken van dr. Sigmund Freud, de tegenwoordig zo verguisde zielenvorser, heeft geraadpleegd. Dan had hij kunnen leren dat Psyché en Eros ondoorzichtig zijn als matglas en zompig als moeras. Dat ons driftleven niet gestuurd wordt door logisch te verklaren impulsen maar verstrikt zit in nauwelijks te ontwarren kronkels. Dat dramaturgische helderheid de masochistische spanning niet ten goede komt. Dat achter iedere handboei een ondoorgrondelijk verknipte man of vrouw schuilgaat die zich niet laat vangen in de slagzin 'heerlijk helder maso'.
Ach, arm Oostenrijk!
Tot u spreekt een ervaringsdeskundige die vele vakanties doorbracht in de Tiroler Alpen. Een man die wel eens gevraagd is de zweep te hanteren, lichamelijk en geestelijk. Een in onvervalste lederhosen gehulde perverse bergbeklimmer met in zijn achterzak de complete werken van graaf Leopold Masoch, Georges Bataille, markies D.A.F. de Sade en A. Moonen, belijdend masochist-met-kleine-beurs te Rotterdam.
Haneke, geloof me, you ain't seen nothing yet!

Paul Kempers

Naar boven