Oktober 2001, nr 226
Liv Ullmann
We leven maar raak
Wie Liv Ullmann zegt, zegt Ingmar Bergman. De Zweedse regisseur maakte in de jaren zestig de Noorse actrice tot filmster. Minder bekend is dat de inmiddels 62-jarige Ullmann vijf films regisseerde. Haar meest recente film Faithless gaat over de dramatische gevolgen van overspel. "We denken veel te weinig na over wie we schaden met onze keuzes."
Liv Ullmann (foto: Joakim Strömholm).
Ullmann heeft haar zus meegenomen naar het chique hotel Bristol in hartje Oslo. Een beetje noodgedwongen, want haar op het platteland wonende zus is in Oslo voor het huwelijk van Ullmanns dochter Linn. De vrolijke gebeurtenis zal een dag na het interview plaatsvinden. De 34-jarige Linn werd geboren uit de relatie van Ullmann met Bergman in de jaren zestig. Ze werkt als literatuurcritica in Oslo en debuteerde vorig jaar succesvol als romanschrijfster met het familiedrama 'Before you sleep'.
Ullmann is een tevreden moeder. "Linn kan trots zijn op wat ze met haar talent heeft gedaan. Ze trouwt een aardige man met twee kinderen. Linn heeft ook een kind en ze zullen samen 'a great family' vormen." Of de vrouw die in negen films van Bergman in relaties als een emotionele vulkaan tot uitbarsting kon komen, een wijze huwelijksraad heeft voor haar dochter? "Ik denk niet dat ik haar die moet geven, want jonge mensen houden daar niet van. Ik luisterde ook niet altijd naar mijn moeder."
Ze zegt het met een lachend gezicht, waarin haar helblauwe ogen schitteren. Ze ziet eruit als een wat chique, maar gezellige tante, die blij is dat je eens langs komt. Een flapuit is ze niet, maar ze praat vrijuit. Ze heeft geen last van sterallures, maar wordt ook niet gehinderd door valse bescheidenheid. "Ik ben geen bang persoon en hou niet veel zaken achter. In mijn leven ben ik moedig geweest in slechte en goede dingen."
Van deze eigenschap heeft ze veel profijt gehad, zegt ze. "Het kwam goed van pas bij het acteren. Iedereen denkt altijd dat een goede regisseur alles aan je uitlegt, maar dat is niet waar. Slechte regisseurs praten veel, zodat ze je fantasie vermoorden. Als acteur wil je jezelf geven, zodat mensen je leren kennen. Voordat ik Bergman ontmoette had ik al veel theaterervaring en had ik ook in een paar films gespeeld, maar hij was de eerste regisseur die me mijn mogelijkheden liet ontdekken. Hij gaf me het zelfvertrouwen om niet bang te zijn voor de camera. Hoe dichterbij de camera kwam, hoe meer ik durfde." Vertrouwen is de basis van elke goede film, doceert ze. "Als acteurs de regisseur vertrouwen, krijg je ongelofelijke acteerprestaties. Tenminste: als het goede acteurs zijn." Wat acteurs tot goede acteurs maakt? "De durf om zichzelf te laten zien."
Nachtmerries
Ullmann maakte haar Bergman-debuut in 1966 in Persona. De regisseur en actrice vielen voor elkaar en hadden vier jaar een liefdesrelatie. Daarna bleef Ullman deel uitmaken van de Bergman-clan van exen, zodat ze ook in zijn films te zien bleef. Met Herfstsonate sloot ze in 1978 haar Bergman-periode af. In het begin van de jaren tachtig weigerde ze een rol in Bergmans Fanny och Alexander. "Dat was stom van me, maar ik had er geen zin in. Hij had me steeds verteld dat hij met een komedie bezig was, maar toen kwam hij met Fanny och Alexander aanzetten. Ik stuurde hem een fax dat ik niet in zijn nachtmerries wilde spelen." Bergman was 'not amused'. "Hij heeft me twee jaar niet gesproken. Toen stuurde hij een brief, waarin stond dat ik mijn 'eerste privilege-recht' had gebroken." Lachend: "Ik weet nog steeds niet wat hij ermee bedoelde. Achteraf betreur ik mijn weigering en dat weet hij."
Dat Bergman haar had vergeven, bleek halverwege de jaren negentig toen ze zijn scenario Private confessions mocht verfilmen. Ook Faithless (Trolösa) is gebaseerd op een, sterk autobiografisch, Bergman-scenario. De film gaat over een actrice, die ondanks een gelukkig huwelijk met een dirigent, een relatie begint met een egocentrische, narcistische theaterregisseur, die zichzelf typeert als 'de ellende in persoon'. Het waarom van haar overspel is voor de actrice een raadsel: "Het kwam uit het niets. Ik kan geen enkele reden verzinnen. Door wat voor waanzin werd ik bevangen?" De affaire loopt dramatisch af als haar man het overspel ontdekt: een geruïneerd huwelijk en een door verdriet verscheurd dochtertje zijn het resultaat, waarna de film nog een dramatische klap in petto heeft.
De scène waarin de moeder tegen haar dochtertje zegt dat ze gaat scheiden, is misschien wel de beste in de film: het geknakte kind zegt niets, maar staart totaal verbijsterd voor zich uit, waarna ze tergend langzaam de kamer uitloopt. Ullmann is er tevreden over dat de scène indruk maakt. "Ik heb vele getrouwde, jonge mensen gesproken, die na het zien van Faithless zeiden dat ze hun kinderen dit nooit willen aandoen."
Grootmoeder
Wat Ullmann betreft mogen we Faithless een anti-overspelfilm noemen. "Mensen springen tegenwoordig veel te makkelijk om met waarden als trouw. Dat geldt ook voor mij. We denken veel te weinig na over wie we schaden met onze keuzes. Het is allemaal te gemakkelijk: we leven maar raak, zonder rekening te houden met de gevoelens van anderen. Niets is werkelijk meer belangrijk." Beetje pessimistisch? "Ja, maar het is ook triest. Gaan mensen nog naar kerken? Nemen ze nog de moeite om te stemmen bij politieke verkiezingen? Bestaan er nog integere politici? De wereld is heel anders geworden dan mijn grootmoeder me vroeger voorhield. Misschien was men in het verleden ongelukkig door een teveel aan morele regels, maar er zijn nu helemaal geen regels meer."
Moreel verval ziet ze ook in Hollywood. "Toen ik opgroeide, zag ik films als Fietsendieven, maar nu moeten jongeren het doen met films van The Farrelly Brothers waarin iemand een kip neukt. Wat? Probeert Rob Schneider in The animal een geit te versieren? Hij ziet er inderdaad uit als iemand die best een geit zou kunnen neuken." Het probleem is volgens Ullmann dat de goede films te weinig aandacht krijgen in de media. "Jongeren weten niet dat er ook goede films zijn. De zoon van mijn zus was diep onder de indruk van Faithless, terwijl die jongen gewoonlijk de allerslechtste films ziet. Het is geen domme jongen, maar dat er meer films zijn als Faithless wist hij niet."
Ullmann houdt van films die "het leven bevestigen", zegt ze een paar keer. De meeste Hollywoodfilms voldoen voor haar niet aan dat criterium, maar ook veel artfilms niet. Als juryvoorzitter op het afgelopen festival in Cannes maakte ze zich sterk voor de bekroning met de Gouden Palm van Nanni Moretti's La stanza del figlio. "Een prachtige film, die het leven bevestigt." Met Hanekes La pianiste, die volgens sommige juryleden de Gouden Palm verdiende, had ze veel moeite. "Die film maakte me depressief. Een jong jurylid vond dat de film ging over de bevrijding van de vrouw, maar ik zie dat er niet in. Ik vind dat de actrice de film maakt. Zij is ongelofelijk, maar ik weet niet wat er zonder haar van de film zou overblijven."
Controle
Dat Ullmann ruim twintig jaar geleden haar laatste film met Bergman maakte en hun liefdesrelatie tweeëndertig jaar geleden op de klippen liep, verhindert niet dat de naam Bergman haar altijd zal achtervolgen. "Er waren perioden in mijn leven dat ik er een hekel aan had om over hem te praten, omdat ik zelf gewaardeerd wilde worden. Ik heb geacteerd, boeken geschreven (Ullmann publiceerde in twee delen haar memoires, JvdB) en geregisseerd. Dat heb ik zelf gepresteerd, zonder Bergman. Maar laat ik niet klagen: ik heb twee scenario's van Bergman verfilmd, dus vraag ik erom dat iedereen weer over hem begint."
Toch wil ze nog wat ergernis kwijt. "Bij Bille August had niemand het over Bergman toen hij scripts van hem verfilmde. Men sprak over wat voor geweldige regisseur August was, maar bij Faithless heeft iedereen het over Bergman. Dat komt omdat ik een vrouw ben." Ze verwijst naar de recensie van Faithless in Time Magazine. "Die gaat helemaal over Bergman: dat het zijn beste film is en dat het einde schitterend is. Geen woord over mij, terwijl ik heb gesleuteld aan het scenario, het shooting script heb geschreven en de regisseur ben!"
Wat ze veranderd heeft aan het scenario? "Het kind kwam nauwelijks voor in het scenario, maar ik wilde laten zien dat zij het meeste lijdt onder het overspel. Iedereen is ontrouw aan haar. De door Time Magazine geprezen slotscène heb ik verzonnen. Ik heb bij Ingmar moeten schreeuwen en huilen om hem erin te houden. Toen ik de recensie in Time las, stond ik perplex, maar ik heb besloten me er niet meer aan te storen. Ik hoef geen credit." Beetje verbitterd? "Nee, ik meen het, ik kan er nu uitstekend mee leven dat Bergman alle lof krijgt. Wel vind ik het vervelend dat Linn onder de naam Bergman lijdt. Zij heeft alles in haar eentje gedaan, maar iedereen begint tegen haar altijd over Bergman. Wat ze schrijft heeft niets met hem te maken, maar toch vergelijken critici haar met hem."
Dat Ullmann zelf het shooting script van Faithless schreef, komt omdat ze de controle wil behouden. "Als je een vrouw bent van middelbare leeftijd en actrice bent geweest, bemoeit iedereen zich met je film. Daarom moet ik zeker zijn van mijn zaak. Ik ga goed voorbereid de set op, zodat niemand over me heen kan lopen." Waarom ze is gaan regisseren? "Ik was moe van het acteren en een Deense producent vroeg me om een script te schrijven. Dat heb ik gedaan. Daarna vroeg hij of ik het wilde regisseren. Het beviel zo goed dat ik het ben blijven doen. Het is fantastisch om met talentvolle acteurs een wereld te creëren." Hoe ze op de set is? "Ik pruil als het niet goed gaat. Dat moet ik niet doen, want aan zo'n houding heeft niemand iets. Bij mijn volgende film zal ik schreeuwen." Triomfantelijk: "Ik besef altijd dat aan het einde van de rit niemand me iets kan maken, omdat ik de macht heb bij de montage."
Jos van der Burg
