November 2001, nr 227

Michiel van Jaarsveld

Het broeit onder de oppervlakte

Na Îles flottantes, Met grote blijdschap en AmnesiA is Drift het vierde geslaagde product van het No More Heroes-project van Motel Films. Het speelfilmdebuut van Michiel van Jaarsveld laat zien hoe een vijftienjarig meisje op drift raakt, op zoek naar lust, bevestiging en de liefde van haar broer. "Dat liefde zo ver kan gaan dat je iemand in de steek laat, om het geluk van die ander niet in de weg te staan."

Michiel van Jaarsveld (foto: André Bakker).

Aanvankelijk wilde Michiel van Jaarsveld, toen hij werd uitgenodigd deel te nemen aan het No More Heroes-project, een eigen scenario verfilmen. Maar dat bleek onhaalbaar. Samen met ruim 200 andere ingediende voorstellen kwam zijn verhaal niet door de eerste selectie, omdat de uitvoering te duur zou worden. In plaats daarvan werd Van Jaarsveld als regisseur gekoppeld aan een scenario van Jacqueline Epskamp, dat wel te realiseren was met het beschikbare budget van 1 miljoen gulden. "Ik had daar zelf natuurlijk ook een zegje in", zegt Van Jaarsveld over het koppelaarswerk van producent Motel Films. "Het scenario van Drift sprak me erg aan, vooral in de beschrijving van de ultieme liefde tussen een broer en een zus."
Drift vertelt het verhaal van de vijftienjarige Sammy, die samenwoont met haar vijf jaar oudere broer Jakob. Hun vader is dement en zit in een verpleegtehuis, van hun moeder hebben ze al jaren niets meer vernomen. Jakob heeft de rol van de vader in huis op zich genomen en verdient geld met een illegaal handeltje in afgekeurd vlees. De liefde tussen Sammy en Jakob is zorgzaam en vanzelfsprekend, maar tegelijkertijd enigszins beklemmend. Wanneer Sammy haar seksuele aantrekkingskracht op mannen ontdekt en daarmee aan het experimenteren slaat, verandert dat ook de verhouding tussen broer en zus.
"Je familie, daar kom je nooit vanaf, dus de liefde tussen familieleden is eeuwig", verklaart Van Jaarsveld de aantrekkingskracht van het verhaal. "Dat blijft je hele leven bij je. Wat ik zo mooi vind aan die liefde in Drift is dat Sammy op een gegeven moment beseft dat haar broer zijn eigen leven opgeeft voor haar, dat hij daarom nooit gelukkig zal worden, en dat zij zo veel van hem houdt dat ze hem in de steek laat. Dat liefde zo ver kan gaan dat je iemand in de steek laat, om het geluk van die ander niet in de weg te staan."

Buitenwijkgevoel
Michiel van Jaarsveld studeerde in 1992 af aan de Filmacademie, in de richtingen regie, scenario en montage. Hij werkte als editor voor verschillende films en regisseerde in 1996 Marrakech, een single play voor de VARA over een politie-inspecteur die de moord op een Marokkaanse jongen onderzoekt. Het tv-drama en hoofdrolspeler Tom Jansen werden genomineerd voor een Gouden Kalf.
Drift, het speelfilmdebuut van de 30-jarige regisseur, werd op het afgelopen Nederlands Film Festival bij de verdeling van de Gouden Kalveren vreemd genoeg over het hoofd gezien, maar ontving wel de Pauze Jongeren Award. De film doet het ook goed in het buitenland, getuige de vele uitnodigingen voor internationale filmfestivals. Drift beleefde zijn Noord-Amerikaanse première in september op het festival van Toronto, deed vervolgens mee in competitie in San Sebastián en zal nog een aantal kleinere filmfestivals aandoen.
"Het overkomt me allemaal een beetje", zegt Van Jaarsveld over zijn kennismaking met het festivalcircuit. Het Filmkrant-interview vindt plaats in Toronto, voordat de terroristische aanslagen van 11 september een eind maken aan de opgewekte festivalsfeer. De eerste vertoning van Drift is net achter de rug en de regisseur is er nuchter onder gebleven. "De Amerikaanse première, dat klinkt natuurlijk heel goed, maar het betekent niet meer dan dat je film in een of ander zaaltje gedraaid wordt."
De reacties op het puberteitsdrama, dat vol zit met typisch Nederlandse locaties en gewoontes, zijn gunstig. Tijdens de productie van de film had Van Jaarsveld niet op buitenlandse interesse gerekend, maar hij was wel bewust bezig met "het neerzetten van Nederland". Toen een goede locatie voor de woonwijk van Sammy en Jakob in Nederland moeilijk te vinden bleek, werd overwogen naar België uit te wijken. Dat wilde de regisseur niet. "In België is het soort achenebbisj buurt waar het verhaal zich afspeelt, veel makkelijker te vinden. Het grootste gedeelte van Nederland is nu eenmaal keurig aangeharkt, met nette tuintjes en recht geknipte heggetjes. Wij zochten een wijk met een duidelijk eigen smoel, en liefst zonder tuinen, want dat levert geen mooi beeld op. Nou, vind maar eens een wijk zonder tuintjes in Nederland."
"Toch wilde ik niet in België draaien, want het is echt een Nederlandse film die in Nederland moet spelen. Uiteindelijk vonden we bij Rotterdam precies de goede buurt. Kralingse Veer is zo'n wijk waar je voelt dat er onder de oppervlakte van alles broeit. In het scenario was oorspronkelijk sprake van een wat dorpser setting, maar samen met cameraman Joost van Gelder kwam ik, op zoek naar de juiste rauwe sfeer, steeds dichter bij de stad uit. Kralingse Veer ligt aan de rand van de stad. Zo'n buitenwijkgevoel, dat konden we goed gebruiken."

Verloren
De rauw-realistische sfeer van Drift wordt ondersteund door de cameravoering, die voor een groot deel erg beweeglijk, maar op onverwachte momenten juist ook statisch is. Over die stijl is goed nagedacht, zegt Van Jaarsveld. "We hebben even overwogen om de hele film met een handheld-camera op te nemen, omdat we met onervaren acteurs te maken hadden, die we zoveel mogelijk vrijheid wilden geven. Maar ik ben niet zo gecharmeerd van dat voortdurende gezwiep met de camera - dat gaat op den duur heel erg op de zenuwen werken. Uiteindelijk hebben we onszelf een maximum aan dynamische mogelijkheden opgelegd en van tevoren precies uitgestippeld in welke scènes we die zouden gebruiken.
"Het contrast tussen beweeglijk en statisch camerawerk is dus volgens een duidelijke opbouw tot stand gekomen, waarbij we uitgingen van de stemmingen van de film en de gemoedstoestand van de hoofdpersoon. Dat loopt niet altijd synchroon, want het werkt vaak juist beter als je op onverwachte momenten een wat verstorende camerastijl hanteert. Het is een van de middelen waarmee je een dramatische lijn opbouwt. Het effect dat ik ermee hoopte te bereiken, is dat de kijker oplettend blijft, omdat de stijl nooit voorspelbaar is, niet voorschrijft hoe je de film moet ervaren, en ook geen verwachtingen inlost.
"De kijker moet zich een beetje verloren voelen, op drift raken, net als de hoofdpersoon. Sammy neemt rare beslissingen, ze is gedesoriënteerd. Die gemoedstoestand wilde ik overbrengen, zonder dat je het hele verhaal vanuit de hoofdpersoon ervaart. Drift is niet volledig subjectief verteld, er blijft altijd een afstandelijke blik mogelijk."

Grenzen
Sammy's persoonlijke, roekeloze ontdekkingstocht leidt tot verschillende verhoudingen. Ze speelt een ingewikkeld spelletje met een klasgenoot en stort zich in een affaire met de vader van haar vriendin. Toch is het vooral de incestueuze liefde tussen Sammy en Jakob die een stempel drukt op het verhaal. Van Jaarsveld vindt dat geen probleem. "Ik ben nooit bang geweest dat de film door het woord 'incest' gestigmatiseerd zou worden. Als mensen de film gaan zien omdat er een bepaald stempel op zit, dan is dat altijd beter dan wanneer ze helemaal niet nieuwsgierig gemaakt worden. Ze ontdekken dan vanzelf wel dat Sammy's relatie met een oudere man een even grote rol speelt als die met haar broer. Het draait allebei om haar zoektocht naar grenzen."
De verschillende seksscènes worden, hoe realistisch ook, met een zekere terughoudendheid in beeld gebracht. Het was Van Jaarsveld niet te doen om het doorbreken van taboes of het shockeren van het publiek. "Wat er precies tussen Sammy en Jakob gebeurt, woog voor mij niet eens zo zwaar, want het is maar één aspect van haar avontuur. Daarnaast is het een heel gecompliceerde broer-zusrelatie, waarin veel meer aan de hand is dan wat zoenen of seks, want tegelijkertijd speelt Jakob ook een vaderlijke rol. Ik heb er ook geen moreel oordeel over willen vellen. Ik denk niet dat ze echt een grens overschrijden. Dat ze elkaar uiteindelijk wel moeten loslaten, komt niet doordat ze te ver zijn gegaan, maar doordat ze te veel van elkaar houden."

Pauline Kleijer

Drift van Michiel van Jaarsveld is een indringende, geloofwaardige en eerlijke variant op Wilde mossels, waarbij de taaie Zeeuwse klei van Wilde mossels heeft plaatsgemaakt voor het beton van een Rotterdamse buitenwijk.

Op drift.

Op het filmfestival van Toronto moest regisseur Michiel van Jaarsveld zich twee maanden geleden tijdens een openbaar vraaggesprek verantwoorden voor het vele water dat in zijn speelfilmdebuut Drift te zien is. Hij stelde dat het water in de film echt géén symbolische betekenis heeft, maar dat Nederland nu eenmaal een waterrijk land is en dat je derhalve niet aan beelden van water kan ontkomen als je een film maakt over een oer-Hollandse plek waarin ontevreden tieners worstelen met hun benepen levens.
Het vele water is niet de enige overeenkomst met Erik de Bruyns Wilde mossels, waarin een stel baldadige twintigers twijfelen over hun lamlendige bestaan. De belangrijkste twee van het groepje adolescenten dat in Drift wordt getoond, zijn de vijftienjarige Sammy (knap naturel gespeeld door Christel Oomen) en haar iets oudere broer Jakob (een eveneens sterk overtuigende Dragan Bakema). Het tweetal heeft eigenlijk alleen elkaar nog en is daardoor veroordeeld tot een leven samen.
De relatie tussen het tweetal is op z'n minst gespannen te noemen: broer en zus kunnen niet met en niet zonder elkaar leven. Jakob beschermt zijn zusje als een soort moederkloek tegen aan hormonen onderhevige leeftijdgenoten, wat Sammy, die een moeilijk te definiëren affectie koestert voor haar grote broer, ertoe brengt haar ontluikende seksuele driften dan maar bij niet-leeftijdgenoten te gaan verkennen.
De taaie Zeeuwse klei van Wilde mossels heeft in Drift plaatsgemaakt voor fantasieloos beton en het motorcrossen is vervangen door op de bank hangen en sport kijken. Jakob en zijn foute vrienden sleutelen wat af aan hun opgevoerde rossen, maar waar hun gelijken in Wilde mossels met hun Harley Davidsons nog over de sluis sprongen, beperken de ritjes in Drift zich slechts tot het rondbrengen van het afgekeurde vlees waarin Jakob handelt om zijn karige loon mee te compenseren.

Op eigen kracht
Het gevoel dat Drift oproept is er één van onzekerheid en naargeestigheid. Regisseur Van Jaarsveld brengt de uitzichtloze levens van broer Jakob en zus Sammy knap ingetogen in beeld. De veelzeggende blikken van de karakters en de ongekunstelde beelden van hun doen en laten spreken boekdelen. Niet alleen de jongeren weten zich geen raad met hun situatie in het grauwe betondorp, maar ook de enige volwassene die een prominente rol in het verhaal vervult, midlifecrisis-slachtoffer Nevill (Hans Hoes), zoekt uit alle macht naar een uitweg voor zijn ongelukkige leven met zijn ziekelijke vrouw.
Je betrapt je er als kijker voortdurend op dezelfde foute keuzes te willen maken als de protagonisten. Natuurlijk is het verkeerd om je aan een drie keer zo jong meisje te vergrijpen, maar als ze het zelf nou echt wil? Natuurlijk is het fout om slachtafval als vlees te verkopen, maar als het nou geld oplevert voor een beter bestaan? Natuurlijk is het onnatuurlijk om met je broer te slapen, maar als hij nou de enige is van wie je echt houdt?
De jongerenproblematiek van Drift sluit knap aan op de rode draad van de No More Heroes-films: mensen die, vaak buiten hun eigen schuld om, in een penibele situatie belanden en zich er maar op eigen kracht uit moeten zien te worstelen. Het feit dat Drift (net als Wilde mossels vorige jaar) op het Nederlands Film Festival de prijs van de jongerenjury in de wacht sleepte, beklemtoont alleen maar hoe goed Van Jaarsveld c.s. erin geslaagd zijn deze geloofwaardig en herkenbaar weer te geven.

Robbert Blokland

Drift
Nederland, 2001
Productie: Wilant Boekelman, Jan van der Zanden
Regie: Michiel van Jaarsveld
Scenario: Jacqueline Epskamp
Camera: Joost van Gelder
Montage: Peter Alderliesten
Muziek: Jan-Dries Groenendijk
Met: Christel Oomen, Dragan Bakema, Hans Hoes, Maud Dolsma, Bert Luppes
Kleur, 89 minuten
Distributie: A-Film Distribution
Te zien: vanaf 1 november