December 2001, nr 228

Alejandro Amenábar

Halfwakkere nachtmerries

The others is de eerste Engelstalige film van de als wonderkind binnengehaalde Spaanse filmmaker Alejandro Amenábar (Abre los ojos, Tesis). "Het was nooit de bedoeling om er een Hollywoodproductie van te maken. Ik ben op mijn hoede voor Hollywood. We hebben Hollywood naar Europa gehaald", vertelde de regisseur aan de Filmkrant ter gelegenheid van de première van zijn derde film tijdens het Filmfestival Venetië.

The others: Fluisteringen van het duister.

Alejandro Amenábar doet er niet moeilijk over: het maken van horrorfilms heeft voor hem een therapeutisch effect. "Bang zijn is een basisemotie", vertelt hij tijdens het Filmfestival Venetië, waar zijn eerste Engelstalige film The others in première ging. "Ik grap weleens dat ik alleen maar filmmaker ben omdat ik dat beter kan dan advocaat zijn, maar natuurlijk is filmmaken ook een manier om met dingen om te gaan die je fascineren of zorgen baren."
Dat hij niet alleen zijn eigen angsten benutte in zijn derde film, maar ook die van het publiek uitgekiend wist te bespelen, bleek wel tijdens de eerste persvoorstelling waar golven van schrik door de zaal sloegen. En dat zonder special effects of zichtbare gruwelen. Twee bange kindergezichtjes waren genoeg om het publiek bijna nog harder te laten gillen dan de jeugdige hoofdpersonen zelf.
Amenábar herinnert zich zijn eigen kinderangsten nog levendig. De spoken van de duisternis, die hem verstijfd het verste hoekje van zijn bed deden opzoeken, Hitchcock beschreef ze al, en de jonge Spaanse filmmaker (1972) doet het nog eens dunnetjes over: "Het donker, de halfopen deuren, de geheimen in de kast, het idee dat er uit het 'niets' zomaar 'iets' tevoorschijn zou kunnen komen, als kind had ik vaak van dat soort halfwakkere nachtmerries."

Lichtgevoelig
The others is een ouderwets spookhuisverhaal, dat is gesitueerd op het mistige kanaaleiland Jersey, waar aan het einde van de Tweede Wereldoorlog een streng religieuze moeder (Nicole Kidman) en haar twee lichtgevoelige kinderen op de terugkeer van de in de oorlog vermiste vader wachten. De film wordt verteld vanuit het perspectief van de kinderen, die doordat zij hun dagen in de schemering moeten doorbrengen een extra gevoeligheid voor de fluisteringen van het duister hebben ontwikkeld.
"De kinderen hebben een onbevangen blik", licht Amenábar zijn keuze voor de jonge hoofdfiguren toe. "Ze zien dat hun moeder zich met behulp van religieuze dogma's door een onzekere periode probeert heen te slaan. Ze vertelt hen de meest gruwelijke dingen over het 'Limbo', een tussenwereld, een hel waar de geesten heen gaan na hun zondige leven, maar ze ontdekken dat religie geen houvast geeft voor de vragen die hun eigen bestaan opwerpt.
"Zelf ben ik ook katholiek opgevoed, wie niet in de Latijnse wereld? En al waren mijn ouders geen trouwe kerkgangers, met iets van de wreedheden die het katholicisme op kinderzielen overdraagt, heb ik ook kennisgemaakt. Voeg daarbij mijn grote fascinatie voor spookhuizen, met hun lange, donkere gangen en het plezier wat ik al als kind had in het lezen van de mysterieuze verhalen van Agatha Christie, waarin de verrassing altijd aan het einde zit, en je hebt in het kort de ontstaansgeschiedenis van The others."

Mekka
Het succes van zijn tweede film Abre los ojos, waar Tom Cruise graag een Amerikaanse remake van wilde produceren, leidde ertoe dat Amenábar zijn eerste Engelstalige film kon realiseren. "Ik was niet geïnteresseerd in het maken van een remake van Abre los ojos. Maar Tom Cruise wilde alsnog met me in zee en gaf me de gelegenheid om in Europa met Amerikaans geld een film te realiseren. Het was nooit de bedoeling om er een Hollywoodproductie van te maken, daar was ook geen reden toe. Ik ben op mijn hoede voor Hollywood. Het is zogenaamd het Mekka van de filmindustrie, maar van de Europese regisseurs die naar Amerika zijn vertrokken heb ik alleen maar gefrustreerde verhalen gehoord. Dus hebben we het maar omgedraaid en Hollywood naar Europa gehaald. In Hollywood worden te veel films gemaakt die door iedereen leuk moeten worden gevonden, met als resultaat dat ze helemaal niets eigens meer hebben." Het inmiddels onder regie van Cameron Crowe (Almost famous) tot Vanilla sky omgedoopte Abre los ojos, met Cruise en Penélope Cruz in de hoofdrollen, heeft hij nog niet gezien: "Ik heb echt helemaal niets met de remake te maken gehad." Vanilla sky wordt begin volgend jaar in de Nederlandse bioscopen verwacht.
Amenábars compromisloze houding leidde er naar zijn idee toe dat The others helemaal de film kon worden die hij voor ogen had. "Ik heb geen enkele druk ervaren om de film anders te maken omdat hij zogenaamd voor het Engelse taalgebied was en de belangen daardoor groter. Net als Abre los ojos denk ik dat dit een film is die je meermalen moet zien om er ten volle van de kunnen genieten. Bij Abre los ojos kwam dat denk ik omdat je de film niet in één keer kunt begrijpen, daar zit hij te warrig voor in elkaar. In Spanje zijn de mensen twee, drie keer gaan kijken. Anders kan ik die enorme bezoekersaantallen ook niet verklaren. Erg is dat niet, want ik hou wel van films die een intrigerende sfeer oproepen. The others zit veel strakker in elkaar. Als je eenmaal weet hoe het zit, zul je de volgende keer vooral veel plezier hebben met ontdekken hoe we de clues in de film hebben verwerkt. Er zitten bijvoorbeeld veel spelletjes met spiegels en licht in."

Nepbloed
Spiegels, licht, schaduwen en geluiden, voor Amenábar is dat genoeg om angst op te roepen. "Ik hoef niet zo nodig gebruik te maken van special effects. Als ik denk aan de dingen waar ik zelf bang voor ben, en dan kom je weer op de angsten uit je kindertijd, dan zijn dat niet de dingen waar je special effects of nepbloed voor nodig hebt. Bovendien is het veel minder spannend als je een geest ziet vliegen. Het gaat om de personages. Je moet zorgen dat je de angst op hun gezichten ziet.
"Als je naar een horrorfilm gaat, verwacht je dat de filmmaker je de stuipen op het lijf zal jagen. Daarom is horror ook zo'n interessant genre. Maar mijn basisinteresse is toch wat mensen elkaar kunnen aandoen. In die zin zou je beter kunnen zeggen dat The others een film is over schuldgevoel en verlossing. Aan het einde komen ze erachter dat een agnostische zienswijze voor hen de enige manier is om met hun bestaan om te gaan. Het is een droevig verhaal, maar er is ook hoop."

Dana Linssen

Geheim
De Tweede Wereldoorlog is voorbij. Op het Engelse eiland Jersey rouwt de jonge weduwe Grace (Nicole Kidman) om haar in de strijd omgekomen echtgenoot. Met de twee kinderen neemt ze haar intrek in een statige villa, ondersteund door het driekoppige personeel. Haar kinderen lijden aan een allergie voor licht waardoor het huis altijd verduisterd moet blijven, maar de zware, herfstachtige sfeer van buiten dringt onvermijdelijk door de gordijnen naar binnen. Het leven sleept zich volgens Grace's strakke huisregels voort totdat de kinderen melding maken van de geest van een jongetje dat door het huis spookt. Na aanvankelijke scepsis ontdekt Grace dat het geen grap betreft en wordt ze een levensgroot geheim gewaar.
Net als andere recente spookfilms zoals The sixth sense moet men The others ondergaan en niet proberen uit te puzzelen. Juist dan komt het verhaal volledig tot zijn recht, krijgen de dubbele bodems hun functie en kan men zich door Amenábar bij de kraag laten vatten om te worden meegevoerd door een wereld waarin dode zielen niet alleen angst aanjagen, maar ook inzichten in het leven voor de dood te bieden hebben. De vondst van een macaber prentenboek vol foto's van geposeerde lijken, de subtiele aankondigingen van een bezoek van gene zijde, de geliefde die als in een droom uit de nevelen huiswaarts keert, het zijn slechts enkele verrukkelijke momenten in een voortdurend boeiende film. Amenábar deelt bovendien een knipoog uit naar de liefhebbers met een technisch briljant eerbetoon aan de klassieker Halloween. En uit het feit dat The others ook nog een enorme hit in Amerika werd, blijkt dat ook buiten het spirituele universum de wonderen de wereld niet uit zijn.

Mike Lebbing

The others
Verenigde Staten/Spanje, 2001
Productie: Fernando Bovaira, José Luis Cuerda, Sunmin Park
Regie en scenario: Alejandro Amenábar
Camera: Javier Aguirresarobe
Muziek: Alejandro Amenábar
Montage: Nancho Ruiz Capillas
Art direction: Bejamin Fernandez
Met: Nicole Kidman, Alakina Mann, James Bentley, Fionnula Flanagan, Christopher Eccleston, Eric Sykes, Elaine Cassidy
Kleur, 104 minuten
Distributie: RCV Film Distribution
Te zien: vanaf 29 november