Januari 2002, nr 229

Hitchcock

De sleutel van Ingrid Bergman

Regisseur en Hitchcock-liefhebber Martin Koolhoven herzag veertien films van Hitch op twee nieuwe dvd-boxen, en analyseerde zijn geheim: de emotionerende en vertellende camerabeweging.

Ingrid Bergman en Cary Grant in Notorious (1946).

Is er ooit een filmregisseur geweest met een grotere sterrenstatus dan Alfred Hitchcock? Welke andere regisseur kreeg een televisieserie waar hij zelf in beeld stapte om het verhaal aan te kondigen? Was er ooit een andere regisseur die in zijn eigen trailers rondliep of wiens gezicht prominent op de poster pronkte? Hitchcock werkte graag met sterren, maar in feite speelde hij zelf steeds de hoofdrol. En nog steeds is zijn status ongekend. Zijn herkenbare hoofd sierde kort geleden nog de reclameposters voor het computermerk Apple. Onlangs kwamen er in Nederland twee dvd-boxen uit met twee maal zeven films van zijn hand.
Het eerste wat ik deed toen ik hoorde van de Hitch-boxen, was kijken om wélke films het ging. Box 1: Saboteur, Shadow of a doubt, Rope, Rear window, The trouble with Harry, The man who knew too much (Hitchcocks eigen remake uit 1955) en Psycho. In de tweede, iets later uitgegeven box: Vertigo, The birds, Marnie, Torn curtain, Topaz, Frenzy en Family plot.
Het ziet er niet naar uit dat men lang heeft nagedacht over de selectie. De laatste zeven films die Hitchcock maakte zitten er allemaal bij en uit zijn stille periode vinden we niets terug. Er is dus niet gekozen om een goede afspiegeling te geven van zijn 52 films omvattende carrière, of om de veertien beste of bekendste films uit te brengen. Natuurlijk, er valt uitermate goed te twisten over wat de beste veertien dan wel niet zijn (iedereen kent wel een paar Hitchcocks die hij overgewaardeerd vindt, zoals iedereen er ook een paar kent die hij ondergewaardeerd vindt), maar ik denk dat er weinig mensen op deze aarde rondlopen die ervoor zouden kiezen om (het op zich leuke) Torn curtain op een dvd-box te verkiezen boven het enigszins vergelijkbare, maar superieure North by Northwest. Een film als Topaz is leuk voor de echte fans, maar is eigenlijk niet belangrijk of goed genoeg om geselecteerd te worden. Het komt er waarschijnlijk dus gewoon op neer dat Universal de films uitgebracht heeft waar ze de rechten van bezitten. Zolang dat een beetje netjes gebeurt, is daar natuurlijk niks mis mee.
De films in de eerst uitgegeven box hebben allemaal het juiste formaat (en daar waar wenselijk anamorph), maar in de tweede box gaat het mis. Mooie nieuwe scans van opgepoetste prints wisselen oude pan & scan-rommel af. Het is onbegrijpelijk, want in de documentaires die bij de films staan is te zien dat er wel degelijk mooie transfers bestaan. Bij Amazon zag ik dan ook dat de films in Amerika wel in het juiste formaat op dvd te krijgen zijn. Ook krijg je er daar een aantal afleveringen van Hitchcocks televisieserie bij. Persoonlijk had ik die liever gezien dan de extra's die wel op de Europese boxen staan.
Voor de liefhebbers zijn de documentaires doorgaans best leuk, alhoewel er verdomd weinig nieuws verteld wordt. Leuker is het om te kijken en luisteren naar de afgekeurde score van Torn curtain, gemaakt door Bernard Herrmann. Deze componist maakte een aantal van de mooiste en effectiefste filmscores ooit (waaronder een aantal meesterwerken voor Hitchcock), maar zag zijn soundtrack voor Torn curtain worden vervangen door die van John Addison.
En het moet gezegd worden, die van Herrmann werkt veel minder goed. Hij had duidelijk moeite om de juiste toon te vinden. Omdat Herrmann het niet lukte de film te geven wat ze nodig had, veranderde Hitchcock van componist en zo eindigde een van de meest indrukwekkende samenwerkingen ooit tussen een regisseur en een componist.

Vergiftigd
Onlangs alle leuke extra's die de dvd's opsieren blijven de films toch de hoofdattractie. Over Psycho, Vertigo en Rear window is al zoveel gezegd en geschreven dat het onmogelijk is om nog onbevangen naar die films te kijken. Het is niet meer te bevatten hoe groot de schok moet zijn geweest om te zien hoe de hoofdrolspeelster in Psycho na drie kwartier (!) bruut wordt vermoord. Vaak wordt vertelt hoe briljant Hitchcock de douchescène in beeld heeft gebracht, maar eerlijk gezegd is het bekeken met een modern oog de meest gedateerde scène uit de film. Het briljante van Hitchcocks beroemdste scène is dan ook helemaal niet de manier waarop hij gedraaid en gesneden is, maar simpelweg het idee (onlangs in een voorzichtigere uitvoering nog te zien in Scream).
Wie denkt dat er nooit goed geacteerd wordt in de films van Hitchcock moet maar eens naar de (met een Oscar genomineerde) performance van Janet Leigh kijken. Het is prachtig om te zien hoe Hitchcock in het begin van de film, tijdens een spannende autorit, durft te vertrouwen op het spel van zijn actrice en de muziek van componist Bernard Herrmann.
De veertien films mogen dan niet een getrouwe afspiegeling zijn van zijn werk, toch geven ze wel een beeld van regisseur Hitchcock. Veel critici maakten de fout om, in hun ijver aan te tonen dat de man serieus genomen diende te worden, te wijzen op de steeds terugkerende thema's. Niet dat ze helemaal ongelijk hadden, maar dat is natuurlijk niet de reden waarom Hitchcocks films zo goed werden. In feite schoten deze critici hun doel voorbij en ontkenden ze juist een deel van de filmkunst van de man. De ware klasse van Alfred Hitchcock en zelfs een groot deel van zijn auteursschap zit hem in zijn stijl, de manier waarop hij cinematografisch naar zijn verhalen keek.
In het tijdperk van Romeo + Juliet en Lola rennt heeft men steeds minder reden nodig om een camera te bewegen, maar in de films van Hitchcock lijken er maar een paar redenen te bestaan. Bij twee daarvan toonde Hitchcock zich een absolute meester. De emotionerende camerabeweging is een belangrijk werktuig voor Hitchcock. Het mooiste voorbeeld daarvan zit in Notorious (helaas niet in deze box) als Ingrid Bergman door heeft dat ze vergiftigd wordt. Je ervaart de emotie mee met Bergman als we met haar ogen naar de slechteriken kijken. In plaats van letterlijke point of views krijgen we twee snelle rijders op de boosdoeners, waardoor het kippenvel je over de rug loopt. De emotionerende camerabeweging wordt ingezet om een emotie te suggereren bij de hoofdpersoon en/of een emotie op te roepen bij de kijker.

Bom
Hitchcock was nog meer uniek in zijn gebruik van de vertellende camerabeweging. Als Hitchcock in een volle kamer zijn camera naar het sleuteltje in de handen van Ingrid Bergman beweegt (weer Notorious, mijn persoonlijke favoriet) is het de beweging die iets vertelt. Het opmerkelijke van deze camerabeweging is dat ze niet onzichtbaar wordt gemaakt. Niet alleen wordt er geen maker ontkent, maar deze maker wordt juist een onderdeel van de vertelling.
Hitchcock was de absolute meester van deze camerabeweging. Ook in deze box zien we hem regelmatig terugkeren. Een prachtexemplaar vinden we in Frenzy. Terwijl we weten dat er een moord gepleegd wordt trekt de camera er op uit. Langzaam glijdt de camera langs de trappen van het huis naar buiten toe. De beweging volgt geen enkel personage en is onmiskenbaar nadrukkelijk aanwezig. De maker neemt je als het ware aan de hand om je op iets te wijzen. Zover ik weet heeft Hitchcock de situatie waarmee hij ooit aan Truffaut 'surprise versus suspense' uitlegde (de pratende mannen met een bom onder tafel) nooit daadwerkelijk gefilmd, maar ik zou me kunnen voorstellen dat hij de camera langzaam van de mannen naar de bom zou hebben bewogen, alsof hij zei: "Kijk eens, die mannen zitten gewoon te babbelen, terwijl er een bom onder tafel ligt!"
Hitchcock was een verhalenverteller pur sang. Het wordt wel vaker van regisseurs gezegd, maar voor Hitchcock geldt het net iets meer dan voor veel anderen. Ik zag ooit een interview met een schrijver die voor Hitchcock gewerkt had. Hij vertelde hoe shockerend scenarioschrijvers het vonden om Hitchcocks visie op scripts te horen: je bedenkt eerst een verhaal en daarna bedenk je de personages die het verhaal plausibel maken. Wie goed naar de films kijkt ziet dan ook dat Hitchcock zijn hoofdpersonen minder belangrijk vindt dan zijn verhaal. Hij gaat net zo vrolijk met een totaal nieuw personage mee, als hem dat helpt om het verhaal te vertellen.
In Frenzy zitten tal van voorbeelden waaruit blijkt dat Hitchcock alles doet om de spanning er in te houden en om het verhaal voort te stuwen. Als hoofdpersoon Jon Finch in Frenzy zijn vonnis in de rechtbank te horen krijgt zouden de meeste filmmakers ervoor kiezen om dat met hem mee te maken, omdat het voor hem nu eenmaal een cruciale gebeurtenis is. Maar Hitchcock blijft met de camera buiten de rechtbank en laat iemand naar binnen lopen, zodat wij net het stukje informatie krijgen wat we moeten horen.
Hitchcock maakt in de film continu uitstapjes waarin andere personages even de protagonist lijken. Soms is het de moordenaar, of de rechercheur, maar ook het echtpaar dat denkt een moordenaar (Finch) onderdak te bieden. Zodra emoties van een hoofdpersoon de loop van het verhaal in de weg dreigen te zitten, blijkt het personage gewoon niet in staat te zijn om zulke emoties te hebben. Als Jon Finch hoort dat zijn vriendin vermoord is, kan hij nog net "poor kid" over zijn lippen krijgen, maar al snel ziet hij door deze moord kans zijn onschuld te bewijzen, omdat hij nu een alibi heeft.

Schalks
Hoe goed ik de films van Hitchcock ook vind, het viel me bij herzien weer op dat er een behoorlijk aantal bijzitten waarvan ik het einde niet het beste van de film vind. Het moet nu maar eens worden gezegd: Vertigo is een meesterwerk, maar de film gaat als een nachtkaars uit. Maar ook het einde van The birds, Psycho, Frenzy en vele andere zijn minder goed dan de rest van die films. Ook dit is een gevolg van Hitchcocks verregaande voorkeur voor verhaal boven karakter. Omdat je betrokkenheid op verhalend- en niet op personageniveau ligt, krijgen Hitchcocks films geen emotionele finale waarbij je enorm met het hoofdpersonage meeleeft. De betrokkenheid werkt (in het beste geval) uitstekend zolang het verhaal progressie maakt, maar aan het einde is daar plots de uitleg of afrekening en dan blijkt de emotionele betrokkenheid niet sterk genoeg om daar een grote finale van te maken. Vandaar dat Hitchcock nogal eens geen andere uitweg zag dan een droge uitleg (Psycho) of economische afronding (Vertigo).
Zijn laatste film Family plot is daarentegen juist het meest memorabel door het einde. De film is amusant (zeker door de heerlijke schurk William Devane), maar kan niet tippen aan het beste werk van Hitchcock. Zou Hitchcock beseft hebben dat Family plot wel eens zijn laatste film zou kunnen worden? Het laatste shot uit die film, is het laatste shot wat The Master of Suspense ons schonk: Barbara Harris kijkt schalks in de camera en geeft een knipoog naar het publiek.
Laten we hopen dat de rest van het Hitchcock-oeuvre ook nog zijn weg naar de 'home theatres' weet te vinden. Inclusief de televisieserie en films uit de Tweede Wereldoorlog, graag. Laten ze het maar uitzoeken met die rechten. En als ze dan ook nog zorgen dat dit keer wel alle films fatsoenlijk op mijn beeldscherm te zien zijn mogen ze die documentaires voor mijn part zelfs achterwege laten - ik heb die dochter van Hitchcock nu wel genoeg gezien.

Martin Koolhoven

Hitchcock-dvd's
Te koop vanaf heden (Universal, E 136,- per box)