Februari 2002, nr 230
Richard Linklater
In een droom ontwaken
Met twee films is Richard Linklater (41) prominent aanwezig op het Filmfestival Rotterdam. Waking life draait als onderdeel van het What (is) cinema?-programma. Ook is de veel soberder productie Tape te zien. De Filmkrant sprak met Linklater ter gelegenheid van de première van beide films op het filmfestival Venetië. "Waking life gaat ook over filmmaken zef, het creëeren van andere werkelijkheden."
Richard Linklater.
Hij dacht al aan deze film toen hij nog geen filmmaker was, vertelde Richard Linklater daags na de première van Waking life op het Filmfestival Venetië aan een groepje journalisten. Sterker nog: hij droomde er als kind al van. Of moet hij zeggen over? Want de opmerkelijke animatiefilm Waking life, die in de hoofdcompetitie van Venetië meedong naar een Gouden Leeuw en tijdens het filmfestival Rotterdam een van de antwoorden op de vraag What (is) cinema? moet geven, opent met een scène die rechtstreeks uit een van Linklaters kinderdromen afkomstig is. Het is een beeld dat meer mensen bekend zal voorkomen, want wie heeft er nou nog nooit gedroomd dat hij kon vliegen? Zomaar op de lucht drijven als was het de zee.
Wegvliegen
In Waking life heeft een naamloze hoofdpersoon (Wiley Wiggins, eerder te zien in Linklaters Dazed and confused) een reeks ontmoetingen met opgewonden, geleerde, verveelde, depressieve, stellige en vage figuren die hem allemaal iets vertellen dat een antwoord zou kunnen zijn op de meest basale filosofische vragen. Wie ben ik? Wat is identiteit? Wat is tijd? Wat is de aard van de werkelijkheid? Bestaat vrije wil? De oplettende toeschouwer zal in deze sprekers uiteenlopende personen herkennen als Ethan Hawke (ook een hoofdrol in Tape), filmmaker Steven Soderbergh en Linklaters filosofieprofessor Robert C. Solomon (existentialisme in drie minuten).
Volgens Linklater was zijn metafysische zoektocht een gevolg van het floppen van zijn vorige film The Newton boys (1998). "Als je een keer een film hebt gemaakt die minder heeft opgebracht dan de bedoeling was, dan is het in Hollywood bijna onmogelijk om weer een project gerealiseerd te krijgen. Zeker als de commerciële potentie van een film iets is wat je niet echt interesseert. Je wordt nog net niet als een outcast behandeld, maar het scheelt niet veel. Ik besloot om niet te proberen een nóg publieksvriendelijkere film te maken, maar juist dichter bij mezelf te blijven. En zo ontstond Waking life.
"Ik dacht al aan deze film toen ik nog geen films maakte. Toen ik een tiener was had ik een aantal zeer sterke, beeldende dromen, die toen ik wakker werd realistischer leken dan de werkelijkheid. De film begint met een beeld van een jongetje dat bijna wegvliegt, dat rechtstreeks uit een van mijn dromen als kind afkomstig is. Dat is een beeld dat ik altijd al graag in een film heb willen verwerken. Maar als je dan gaat nadenken hoe je dat moet aanpakken, dan stuit je op een aantal problemen. Op de een of andere manier kon ik het als life action-beeld nooit goed voor ogen krijgen."
Amalgaam
Dat veranderde toen Linklater de animatiefilms zag van Bob Sabiston (van wie in Rotterdam ook werk te zien zal zijn). "Toen kreeg ik voor het eerst het idee dat animatie een goede vorm was om in beeld te brengen hoe de menselijke geest werkt." Uiteindelijk werd de mentale reis uit Waking life gedraaid als een life action-film, die later door een team van meer dan dertig animatietekenaars werd ingekleurd en nabewerkt.
Linklater beschrijft het totstandkomen van de film als een geruisloos proces. "Het ontstaan van deze film loopt parallel aan hoe hij eruit ziet. Het is een amalgaam van ideeën die ik in de loop der tijd verzameld heb. Niet heel erg actief, maar nu eens een citaat, dan weer eens een interessante uitspraak over vragen als 'wat is realiteit', 'wat is vrije wil?' Dat soort zaken. Ik ben niet echt een aanhanger van allesomvattende theorieën."
Is dat misschien de reden dat zijn zoektocht soms een wat al te hapklare indruk maakt? "Het zijn vragen die je je als kind stelt en waarvan je je als volwassene opeens realiseert dat je ze nog nooit echt beantwoord hebt. Misschien ook wel terecht, want waarschijnlijk zijn er geen antwoorden. Deze film komt in ieder geval zo dicht mogelijk bij de antwoorden die ik heb gevonden. Bovendien gaat Waking life ook over het proces van filmmaken zelf, het creëren van andere werkelijkheden van de alledaagse."
Afrekening
Waking life is niet de enige film die Linklater in Rotterdam heeft. In het kader van het op Dogma geïnspireerde InDigEnt is ook het net zoals Waking life op digitale video gedraaide Tape te zien, naar een toneelstuk van Stephen Berber. Het is een tragikomische (en enigszins voorspelbare) afrekening tussen drie voormalige middelbare-schoolvrienden. Tussen deze twee jongens (dropout Ethan Hawke en filmmaker Robert Sean Leonard) en een meisje (Uma Thurman) staan nog wat onverwerkte romantische en seksuele misverstanden die door Linklater in real time werden gefilmd. Tape staat wat betreft vorm dicht bij een theaterenscenering en is nog niet zo ver in het gebruik van de digitale videocamera als bijvoorbeeld Dancer in the dark van Lars von Trier en Festen van Thomas Vinterberg.
Linklater ziet Tape net als Waking life als een experiment: "Welke filmmaker wil er nou niet experimenteren met real time en chronologisch draaien? De dv-technologie maakt dat mogelijk. Bovendien stelt de dv-camera je in staat om je meer met de inhoud dan met de productionele aspecten bezig te houden. Voor mij gaat Tape over herinnering. Wat herinneren die drie personen zich nou echt van wat er tien jaar geleden is gebeurd?"
Dana Linssen
Waking life en Tape zijn te zien tijdens het Filmfestival Rotterdam. Tape zal in het najaar in de Nederlandse bioscopen worden gedistribueerd.
