Maart 2002, nr 231
Majid Majidi
Liefde in de steigers
In Iran verblijven zo'n anderhalf tot vier miljoen Afghaanse vluchtelingen, die nauwelijks kans krijgen in de Iraanse samenleving te integreren. Regisseur Majid Majidi behandelt hun problematiek in het melodrama Baran. "Het moet mogelijk zijn samen rond de tafel te zitten en met elkaar te eten. We moeten het goed kunnen hebben met elkaar."
Majid Majidi.
Majid Majidi's Baran maakt eens temeer duidelijk dat Iran niet alleen het land van de Iraniërs is. Terwijl verschillende films al lieten zien hoe de Iraanse bergen een kil toevluchtsoord vormen voor het Koerdische volk, deelt Baran ons in klare taal mee dat in Iran maar liefst anderhalf miljoen Afghaanse vluchtelingen leven. De meeste van hen leiden als illegaal een onzeker en weinig hoopvol bestaan. De film toont dit aan de hand van de onmogelijke liefde van de jonge Iraniër Lateef voor het Afghaanse meisje Baran. Het decor, een door Iraniërs, Afghanen en Koerden bevolkt bouwterrein, lijkt een schaalmodel van de Iraanse samenleving.
Zo'n gegeven krijgt tegenwoordig vanzelf een politieke bijklank. Zeker in Iran, maar ook in de rest van de wereld, waar tot voor kort bitter weinig aandacht was voor het lot van het Afghaanse volk. Toch ziet Majidi (Children of heaven, The colour of paradise) zichzelf niet als een politiek cineast. "Het Aghaanse vluchtelingenprobleem is iets waar Iran al 22 jaar mee te kampen heeft", vertelde hij op het Filmfestival Rotterdam. "Toen ik twee jaar geleden het plan opvatte om hierover een film te maken, toonde niemand interesse. De meeste mensen wisten niet eens waar Afghanistan ligt. Sinds 11 september is de internationale politieke sfeer aanzienlijk veranderd en ziet men mijn film in een heel ander daglicht. Maar het verhaal dat ik vertel heeft met politiek niks te maken. Dat verhaal gaat over het humane, over relaties tussen mensen. Ik wil iedere toeschouwer raken op grond van zijn of haar medemenselijkheid."
Vreemdelingenhaat
Aangezien er zoveel Afghanen in Iran verblijven, kan geen enkele Iraniër zich van het vluchtelingenprobleem afzijdig houden. Daarbij steken vooroordelen en vreemdelingenhaat herhaaldelijk de kop op. Majidi gelooft met zijn film wel degelijk bij te kunnen dragen aan een correcte beeldvorming. "Volgens de officiële cijfers bevinden zich momenteel zo'n anderhalf miljoen Afghaanse vluchtelingen in Iran, maar andere bronnen hebben het over vier miljoen. Dat zijn allemaal mensen die van de ene moeilijke situatie naar de andere zijn gevlucht, en vaak ook mensen uit een problematische sociale categorie. In Iran blijven ze in dat milieu steken. Over de meeste Afghanen hoor je verder niets meer, maar de criminele gevallen halen de krant of tv. Veel Iraniërs hebben geen direct contact met Afghanen en zijn geneigd de tendentieuze berichtgeving op de hele groep te betrekken. Mijn film wil laten zien dat niet elke Afghaan een rover of moordenaar is, en dat de situatie van de Afghanen ervoor zorgt dat ze makkelijk op het slechte pad raken. Ik ben daarom erg blij dat de film in Iran zo goed is ontvangen, ook door de Afghaanse gemeenschap, die blij is dat de hele zaak eindelijk eens vanuit haar perspectief bekeken wordt."
Dat perspectief hoopt Majidi te verbreden met een onlangs afgeronde documentaire over de erbarmelijke situatie in Afghanistan zelf. Volgens Majidi is het een kwestie van noodzaak dat hij en collega-cineasten als Mohsen Makhmalbaf (Kandahar) zich het Afghaanse lot aantrekken. "Van een Afghaanse filmindustrie is immers geen enkele sprake. En dat niet alleen, de hele Afghaanse cultuur is al die jaren onderdrukt geweest. De Afghanen hebben nooit een stem gekregen, wat met name voor de Afghaanse vrouw geldt. Vandaar dat het personage Baran geen tekst heeft."
Lieve woorden
Uit Barans veelbetekenende zwijgen blijkt wel hoe symbolisch de plot van Baran werkt. Of is het bouwterrein geen metafoor voor de Iraanse samenleving? "Het gebouw staat niet voor de Iraanse maatschappij", zegt Majidi, "En evenmin voor het Midden-Oosten. Het symboliseert de hele wereld, de mensheid, de aarde. We moeten allemaal met elkaar leven in dezelfde ruimte, we zullen altijd dezelfde problemen blijven delen. Het moet mogelijk zijn samen rond de tafel te zitten en met elkaar te eten. We moeten het goed kunnen hebben met elkaar."
Is Majidi dan toch een optimist? Hij knikt, en legt uit waar hij ondanks alles de hoop vandaan haalt. "Het is de liefde die muziek en kleur brengt, die voor schoonheid zorgt. Alleen de liefde is in staat mensen werkelijk tot elkaar te brengen. Dat is wat ik met de metamorfose van het personage Lateef laat zien. Zijn naam betekent zoveel als 'lief van karakter' en 'zacht aanvoelend'. Preciezer laat het zich niet in Nederlands omzetten. Onze taal heeft een veel grotere woordenschat en veel meer lieve woorden dan het Nederlands. In ieder geval doet Lateef zijn naam aanvankelijk weinig eer aan. Hij is grof en moeilijk in de omgang, tot hij verliefd wordt op Baran. Haar naam betekent 'regen' en staat daarmee voor de vruchtbaarheid. Baran geeft met haar liefde water aan vruchtbare grond. Ze maakt van Lateef een mooi mens die bereid is zichzelf voor de ander op te offeren. Dat zie je wanneer hij zijn identiteitskaart verkoopt om Baran en haar vader geld te kunnen geven voor de reis naar Afghanistan."
Maar wat de liefde ook moge bewerkstelligen, op nationaal en internationaal niveau zal het toch de politiek moeten zijn die mensen verenigt. En voor die politiek kan Majidi sinds zijn bezoek aan Afghanistan nog maar weinig vertrouwen opbrengen. "Toen ik daar was heb ik van alle beloofde humanitaire hulp niets terecht zien komen. De mensen lijden honger en hebben het koud. De grens tussen Iran en Afghanistan is inmiddels gesloten, geen vluchteling die het land nog binnenkomt. Toch zijn langs de grens talloze, alsmaar groeiende kampen opgebouwd, waar de mensen wachten tot ze Iran binnen mogen. Ik weet heus wel dat er weinig reden tot optimisme is. Mijn geloof in de toekomst is dan ook een geloof tegen beter weten in. Noem mij maar een naïeveling die wil blijven hopen."
Kevin Toma
