April 2002, nr 232

DocuZone: De witte walvis

Loch Ness-monster in het IJsselmeer

De vreemdste documentaire die deze maand in DocuZone draait, is die over de witte walvis. De makers zijn er bijna klakkeloos van uitgegaan dat het Canadese zeedier 36 jaar geleden in het Nederlandse IJsselmeer rondzwom. Waargebeurd of een sprookje?

Kosmopolitische beluga.

De Noordzee, 1966. Een in Canadese wateren gevangen 'witte walvis' is verkocht aan een Londense dierentuin. Een vrachtschip verscheept het dier in een bassin op het dek. Maar onderweg steekt er storm op. Als het schip bijna kapseist, floept de vis overboord, de Noordzee in. Alsof dat nog niet uitzonderlijk genoeg is, zwemt hij vervolgens bij Rotterdam de Rijn op tot aan Duisburg in Duitsland. Daarna gaat hij stroomafwaarts, Nederland weer in, afslag IJssel, richting IJsselmeer. Hoewel de sluizen in de Afsluitdijk bij Kornwerderzand wijd open staan voor een vrije passage naar open zee, draait het beest opeens weer om. Weer Duitsland in via IJssel en Rijn, dit keer helemaal tot in Bonn. Tenslotte zet het koers terug naar Rotterdam. Wie weten wil of het dier ooit de zee weer zag, kan nu kijken naar De witte walvis, een Duits-Nederlandse coproductie die bijna 700.000 euro heeft gekost. De vraag of het waar is dat de walvis ooit in het IJsselmeer rondzwom, wordt daarin niet beantwoord; daar is gewoon van uitgegaan.
De twijfel begint met het zien van de documentaire zelf. Veel van het beeldmateriaal is nieuw, in scène gezet, soms met een filtertje eroverheen zodat het voor oud materiaal door kan gaan. Vaak zijn het contextloze beelden van een witte vis in het water. Wie zegt dat die in 1966 in Duitsland of Nederland zijn opgenomen? Juist: de voice-over. En hoe betrouwbaar is die?

Zeekanarie
De poging de reis van het beest geloofwaardig te maken, werkt door de vele kunstgrepen juist argwaan bij de kritische kijker. Het grootste deel van de film drijft op suggestie. Wat er van het op zich al ongelooflijke verhaal op feiten berust, is moeilijk te traceren. En als er dan ook nog een verwijzing wordt gemaakt naar een Belgische mythe over een witte walvis die in 1711 langs Dendermonde zwom, is er weinig reden om niet van een sprookje uit te gaan. Een sprookje, gebaseerd op waargebeurde feiten?
De witte walvis is geen walvis met baleinen, maar een vijf meter lange beluga, afkomstig uit Noord-Canadese wateren. Hij kreeg bijnamen als Zeekanarie, Moby Dick en in Friesland Witte Wietze. Praktisch gezien is het mogelijk, denkt Theo de Lange van Rijkswaterstaat, dat een beluga van Rotterdam naar Duitsland zwemt. "In de Rijn zitten sinds de jaren '50 sluizen en stuwen; bij Maurik, Hagestein en Amerongen, maar die sluizen zijn minstens 3,5 meter diep. Als zo'n beluga tegen de stroming op kan, kan hij daar ongezien doorheen. De route via de Waal is nog gemakkelijker; daar zit geen enkel obstakel in." De Lange, geboren in 1953, kan zich geen witte walvis uit 1966 herinneren. "Ik herinner me wel een 1 april-grap die begin jaren '70 in Rotterdam is uitgehaald. Het gerucht ging dat er een witte walvis was gesignaleerd, die op 1 april door Rotterdam zou zwemmen. De mensen die daar toen op stonden te wachten, zagen alleen een witgeverfde dekschuit passeren."
Nog harder wordt er gelachen op de redactie van de Leeuwarder Courant. Binnenlandchef Arend van der Meulen zegt dat het voor 99% zeker is dat de witte walvis een verzinsel was. Zijn collega Sietze Singelsma, die knipsels over de mythe heeft verzameld, weet hoe het verhaal de wereld in kwam: "Door verslaggever Kees van Dijk." Van Dijk is al overleden, maar zijn 76-jarige oud-collega U.G. de Jong weet nog hoe het ging: "Die Van Dijk was fanatiek! Als die wat op het spoor was, ging hij erachter aan. Hij had een paar Makkummer vissers opgespoord die de witte walvis hadden gezien, maar toen hij doorvroeg bleek het een onduidelijk verhaal. Ze hadden 'een schim' gezien, maar dat kan ook een dooie vis of de spiegeling van de zon op het water zijn geweest. Die witte walvis is hier in Nederland nooit gefotografeerd. Volgens mij was het net zoiets als het monster van Loch Ness. Maar er zijn mensen die er heilig in geloven."
Volgens Singelsma was het verhaal nog mooier. "In de jaren '60 was humor in de berichtgeving nog mogelijk. Van Dijk was daar een meester in. Uit een berichtje van iemand die iets wits bij Harlingen in de Waddenzee had gezien, heeft hij door gericht te vragen een witte walvis gedestilleerd. Toen er daarna in het Van Harinxmakanaal een wit golfje werd gesignaleerd, was Van Dijk er als de kippen bij. Hij belde sluiswachters, ging vissers langs om witte golfjes te verzamelen waar hij zijn verhaal mee vol kon houden. Tot in Duitsland heeft hij zijn Witte Wietze gevolgd. Toen Wietze uiteindelijk terugzwom naar het IJsselmeer, kwam Van Dijk met de onthulling: Wietze is een Wietske. De walvis was zwanger. En daarmee waren we de nieuwsluwe zomermaanden door. Die walvis was niet meer dan een zomermythe."

Veerbaas
Reden om nog eens kritisch naar de Nederlandse getuigen in de documentaire te luisteren. Wat blijkt? De mensen uit de buurt van de sluizen van Kornwerderzand hebben de walvis niet zelf gezien; hun al overleden (schoon)vader heeft dat beweerd. Hennie van Malsen, die op de aftiteling abusievelijk als Annie staat vermeld, kent behalve haar overleden schoonvader geen vissers, schippers of waterpolitiemensen die de walvis ook hebben gezien: "Naar wat ik ervan begrepen heb, zaten er vooral journalisten achteraan." Getuigen die naar journalisten wijzen en journalisten die naar getuigen wijzen.
Als de landelijke kranten over de witte walvis schrijven, formuleren ze voorzichtig dat hij 'schijnt' te zijn gesignaleerd. De opgevoerde getuigen worden niet bij naam genoemd. Alleen de Volkskrant noemt een keer een veerbaas Groen uit Rheden. De enige Groen die nu nog onder Rheden in het telefoonboek staat, is geen familie, en kent de veerbaas niet. De deskundige van het Harderwijkse Dolfinarium, Dudok van Heel, geeft in de documentaire - net als in de kranten destijds - wel zijn professionele mening, maar zegt niets waaruit blijkt dat hij ook maar in de buurt van het dier is geweest. De foto's die in twee Nederlandse kranten zijn afgedrukt, zijn beide in Duitsland gemaakt. Andere foto's die in Duitse kranten verschenen zijn overtuigend genoeg: er was eens - in Duitsland - een witte walvis. Maar in hoeverre het dier Nederland doorkruiste en of het ooit wérkelijk in het IJsselmeer rondzwom, blijft een raadsel.
Producent George Weiss reageert verbaasd op de scepsis: "De ontdekking van de witte walvis bracht destijds in Duitsland een waar mediaspektakel op gang. In Nederland is er veel minder over in de kranten geschreven, maar dat heeft volgens mij met de Nederlandse mentaliteit te maken. Het mooie is juist dat dit sprookje waar is gebeurd. Omdat er te weinig authentiek materiaal was om een sterk beeldverhaal te maken, moesten we dat aanvullen. Ik verklap liever niet wat we allemaal hebben toegevoegd omdat het de kracht van de beelden aantast. Dat shot van de walvis die overboord slaat, daar ben ik trots op; dat hebben we digitaal gemaakt. Maar dat van die mensen op de Afsluitdijk, dat is echt. Je kunt je afvragen welke route de walvis precies in Nederland heeft genomen, maar in de basis is het een waar verhaal."

Karin Wolfs

Der weisse Wal (De witte walvis)
Duitsland/Nederland, 2001
Productie: Joachim Ormanns, George Weiss, Jörg Kobel
Regie: Stephan Koester
Camera: Ralf Mendle
Montage: Rike Anders
Muziek: Rainer Brüninghaus
Verteller: Joachim Król
Kleur en zwart-wit, 71 minuten
Distributie: DocuZone
Te zien: vanaf 25 april


Spinoza en Mo B. Dick
De andere drie DocuZone-documentaires die in april door het land rouleren zijn Geluk is als glas, De staart van de leeuw en Venus boyz.

Geluk is als glas
Geluk is als glas van Petra en Peter Lataster is een rijkgeschakeerd portret van een tiental gewone inwoners van Den Haag. Deze Hagenezen, waaronder bijvoorbeeld een straatveger, een vluchteling en een raamexploitant uit de rosse buurt, worden gevolgd bij hun dagelijkse bezigheden. Het gedachtegoed van wijsgeer Baruch Spinoza, die in de zeventiende eeuw in Den Haag woonde, fungeert in de film als rode draad. Spinoza gaf weinig om rijkdom en het echtpaar Lataster vroeg zich af hoe Spinoza's latere stadsgenoten daarover denken. De filmmakers hebben een aantal mensen gevonden die interessant zijn in hun alledaagsheid. Daarbij is de relatie mens-geld natuurlijk een uitstekende manier van karakteriseren, wat een mooi sociaal portret van hedendaags Nederland oplevert. Het is jammer dat sommige geportretteerden minder goed uit de verf komen, maar dat is onvermijdelijk met zoveel personages. Grootste ergernis in de film is echter het gedweep met Spinoza. Als zijn standbeeld in Den Haag voor de zoveelste keer het kader vult en er weer een intelligente spreuk van de man wordt geciteerd, vraag je je af waarom de filmmakers niet wat meer vertrouwen konden hebben in de inhoud van wat de geportretteerden zelf te berde brengen. Alleen dat al maakt Geluk is als glas tot een prachtige film.

De staart van de leeuw
De staart van de leeuw is het regiedebuut van Gys Zevenbergen, die jarenlang verantwoordelijk was voor de montage van het VPRO-programma Diogenes. Zevenbergen volgt in deze film zijn vader Willem Zevenbergen in Ethiopië, zijn laatste standplaats als ontwikkelingswerker. We zien de oude Zevenbergen in het veld, terwijl zijn zoon zich afvraagt wat de tijd heeft gedaan met zijn 'held'. Vader Zevenbergen blijkt een zeer gedreven man. Toen hij veertig jaar eerder in Nieuw-Guinea begon, kwam een ontwikkelingswerker nog 'beschaving' brengen, zoals Zevenbergen zelf enigzins wrang opmerkt. In Ethiopië zien we hem echter als 'missionaris van de maakbare samenleving'. Hij overlegt vooral, vraagt wat de mensen zelf willen. Ondertussen zit zijn vrouw zich thuis te verbijten: ze voelt zich opgesloten in een gouden kooi, zonder dat zij veel meer omhanden heeft dan het bijhouden van de tuin. Deze film geeft een gedetailleerd beeld van een man aan het eind van zijn loopbaan, met alle vragen die hij, maar ook zijn omgeving, daarbij heeft. Cameraman Melle van Essen heeft het landschap en de mensen daarbij fenomenaal in beeld gebracht. Dit is echter geen
Het is een schone dag geweest, de meesterlijke film waarin Jos de Putter het laatste seizoen van zijn vader als boer in beeld bracht. Sommige kwesties ontstijgen namelijk het persoonlijk perspectief niet, wat de vraag rechtvaardigt of men voor een film als deze, zelfs mét die magistrale beelden, wel naar de bioscoop zal gaan. Een tv-release lijkt dan voor de hand liggender.

Venus boyz
Wat Drag Queens zijn weet waarschijnlijk iedereen, maar Drag Kings? In Venus boyz van de Zwitserse filmmaakster Gabriel Baur, spelen, u vermoedde het al, vrouwen in mannenkleren de hoofdrol en dat minstens zo uitbundig als hun mannelijke equivalenten. Centraal in de film staat de scene rond de New-Yorkse Club Casanova, waar vrouwen met artiestennamen als Mo B. Dick en Mistress Formika op het podium speelse stukjes 'genderbending' en 'crossdressing' ten beste geven. Als hiphopper, hustler of kantoorman in streepjespak, compleet met ringbaardje en brommende bariton, laten ze de kijker menigmaal in het ongewisse over de sekse van de performer. Dit komt het mooist naar voren in een scène met een man en een vrouw, waar de man vrouw blijkt en andersom. De film heeft ook een serieuzere kant: in Londen bezoekt de maakster een groep vrouwen die zich injecteert met testosteron. Welk resultaat dat heeft, bewijzen foto's van hun geslachtsdelen. Venus boyz boeit, al is het maar omdat deze vrouwen met hun vrolijke spel onderzoeken wat mannelijkheid en vrouwelijkheid nou eigenlijk zijn. Aangezien filmmaakster Baur het niet bij deze campy shows alleen laat, maar meer vrouwen bezoekt die met hun mannelijkheid bezig zijn, krijg je als kijker een redelijk compleet beeld van deze subcultuur. De shows in Club Casanova zijn onovertroffen als viering van seksualiteit. Zoals een als dominee verklede dame aan het eind van de film verkondigt: "I say amen to anybody sexual."

Venus boyz.

Frank de Neeve

DocuZone
Geluk is als glas is te zien van 4 t/m 10 april, De staart van de leeuw van 11 t/m 17 april en Venus boyz van 18 t/m 24 april, in tien filmtheaters in het land. Informatie: www.docuzone.nl

Naar boven