April 2002, nr 232

Fantastiek in Nederland

Dodelijke blik

Nederlandse fantastische films zijn zeldzaam. Afgezien van Dick Maas, die in twee films flirtte met het horrorgenre, heeft niet één Nederlandse regisseur zich ooit specifiek op het genre toegespitst. De korte 'nederhorror'-film werd de afgelopen twintig jaar in leven gehouden door amateurfilmers, studenten en jonge cineasten. Op het 18de Festival van de Fantastische Film worden acht recente voorbeelden vertoond.

Deadline (boven), en Sint pikt 't niet meer (onder): de Nederlandse fantastiek is springlevend.

Op de vraag waarom er in Nederland nauwelijks genrefilms gemaakt worden, heeft zelfs Jan Doense, directeur van het Festival van de Fantastische Film, geen eenduidig antwoord. Hij hoopt tijdens het symposium dat De Fantasten tijdens de aankomende editie van zijn festival organiseren, meer inzicht te krijgen in de beantwoording van die vraag.
"Bij veel Nederlandse filmbazen domineert een mentaliteit die geen genoegen neemt met rechttoe, rechtaan horror", doet hij een gooi. "Het publiek smult ervan, maar in Nederland willen we altijd méér. Een psychopathische moordenaar 'on the loose' is niet goed genoeg. Het moet psychologisch onderbouwd worden. Om die reden worden veelbelovende projecten afgeschoten. Dat idee moet eens losgelaten worden: daarvoor komt het publiek ook niet naar dat soort films."
Dit beaamt de 27-jarige regisseur Jonathan Kray, die op het FFF debuteert met zijn korte film Deadline. De film genereerde eind vorige jaar massale media-aandacht toen bekend werd dat voormalig soapacteur Cas Jansen en nieuwslezeres Henny Stoel de hoofdrollen zouden gaan vertolken. Kray, die in het dagelijks leven werkt in de grafische vormgeving, is een Weekend of Terror-fan van het eerste uur. Zijn liefde voor het genre werd geboren toen hij kennis maakte met klassieke zombiefilms - het genre waaraan Deadline dan ook een eerbetoon is. De film gaat over een nieuwsploeg die als eerste ter plaatse is na een ramp in een fabriek waar lugubere experimenten plaatsvinden.
Kray heeft de digitale productie gemaakt voor een appel en een ei: vierduizend euro. Initiatieven om zijn project via de gebruikelijke filmfondsen te laten subsidiëren, strandden al snel. "We wilden in geen geval afhankelijk worden van zo'n gast met een stropdas", stelt de regisseur. "Alleen al de behandeling van een aanvraag kan een half jaar duren, daar wilden we niet op wachten. Bovendien leek een zombiefilm ons al bij voorbaat geen kans te maken bij dat soort conservatieve instituten; die zien daar de lol toch niet van in."
In plaats van met subsidiegeld is Deadline gemaakt met enthousiasme en connecties. "De opzet was in eerste instantie veel kleiner, maar via via meldden zich opeens allemaal professionele mensen die graag voor niets mee wilden werken; omdat ze het zo'n leuk project vonden", vertelt hij.
Het resultaat is volledig geworden van Kray zich ervan had voorgesteld. "Een zombiefilm, met effecten waar geen Tom Savini [acteur en special effects in Dawn of the dead] aan kan tippen", grinnikt hij. "Echt, we hebben de mensen ervoor in huis in Nederland: wij zijn maar het topje van de ijsberg. Er zijn heel veel fans die al jarenlang vingeroefeningen maken op hun achterkamertje in de hoop ooit echt door te breken."

Behang
Een heel ander genre fantastische film wordt vertegenwoordigd door de 37-jarige Elbert van Strien. Tijdens het FFF vindt de wereldpremière plaats van zijn fantastische coming of age-vertelling Verboden ogen, over een meisje met een letterlijk dodelijke blik. De regisseur is één van de drie initiatiefnemers van het Fantasten-manifest dat drie jaar geleden op het Nederlands Film Festival in Utrecht werd gepresenteerd. Hij won in 1993 een Gouden Kalf voor zijn fantastische film De marionettenwereld, een korte film over een jongetje dat zegt dat alles wat gebeurt door hem is bedacht, en dat alles wat hij bedenkt echt gebeurt.
Ondanks de prijs en de daarop volgende zegetocht langs festivals over de hele wereld bleek het onmogelijk om gelijksoortige ideeën in Nederland te slijten. Een serie met hetzelfde type verhalen, waar productiemaatschappij First Floor Features zich op wierp, kwam niet van de grond omdat geen enkele omroep er brood in zag. Keer op keer loopt Van Strien tegen dezelfde problemen op.
"Aan één project hebben acteurs als Fedja van Huêt, Jan Decleir en Rutger Hauer hun medewerking al toegezegd", verzucht Van Strien. "Maar de film vertoont David Lynch-achtige trekjes, waarin gespeeld wordt met de werkelijkheid. Zodra dat gebeurt, liggen de verantwoordelijken dwars." De regisseur pakt er een brief van een omroep bij. "Hier: 'Een interessant script, maar het spel met het bovennatuurlijke past niet binnen ons beleid.' Dat is toch geen argument om een goede film af te wijzen?" Met het regisseren van politieseries en andere tv-producties komt de regisseur prima rond, maar het is niet wat hij wil maken.
De synopsis voor Verboden ogen had Van Strien ingestuurd als suggestie voor de NPS-reeks Kort!, maar tevergeefs. Ook het Filmfonds zag geen heil in de productie: de film viel binnen geen enkel genre, niet binnen de puberdrama's en niet in de sf-sfeer. "Ze willen projecten in een hokje kunnen plaatsen", stelt Van Strien. "Commercieel of artistiek, geen tussenweg mogelijk. Als ze dat niet kunnen, wordt dat project niet gehonoreerd."
Toch besloot de regisseur, net als Kray, door te zetten en het filmpje te maken, met eigen geld. "Ik geloof in die film", verklaart hij. Ook zijn crew en cast werkten geheel belangeloos mee. "Iedereen die ik het filmpje vertoon, is enthousiast. Behalve, weer, het Filmfonds, dat me ook geen afwerkingsubsidie heeft verstrekt. Iemand zei: 'er gaapt een kloof ter grootte van de Grand Canyon tussen jouw belevingswereld en die van hen.'"
Tegen beter weten in diende Van Strien dit jaar een nieuwe suggestie in voor Kort! 2. "Een verhaal over een meisje dat achter het behang verdwijnt", vertelt hij enthousiast. "Een kafkaeske plot. Maar ik zie de donkere wolken alweer samenpakken als ze Verboden ogen al onlogisch en ongeloofwaardig vinden. In Nederland kunnen fantastische films alleen maar voor kinderen worden gemaakt: Minoes en Abeltje, dát mag, want dat is cultuur. Zodra je stelt dat je in Nederland met een horrorfilm iets inhoudelijks kunt vertellen, heb je een probleem."

Grotemensenfilms
Dit wordt ontkend door Wolke Kluppell, drie jaar geleden een van de ondertekenaars van het Fantasten-manifest en nu publiciteitsmedewerkster van het Nederlands Filmfonds. "Er is zeker geen beleid tegen fantastische films", stelt ze. "Per project wordt, geheel onafhankelijk van andere projecten, beoordeeld of het de moeite van het subsidiëren waard is."
Speelfilmintendant van het Filmfonds Burny Bos laat via voorlichtster Kluppell desgevraagd weten dat hij denkt dat een reden voor afwijzing zou kunnen zijn dat fantastische films een overdosis aan special effects bevatten. "Het niveau moet hoog zijn, want de genreliefhebbers leggen de lat hoog", denkt Bos. "We hebben in Nederland het geld gewoon niet voor te specialistische effecten. Ieder goed plan, hoe fantastisch ook, moet wel haalbaar zijn."
Op het gebied van wat door het fonds 'culthoekfilms' wordt genoemd, zou een specifieke reden van afwijzing kunnen zijn dat de projecten geen groot publiek zouden trekken. "We moeten er in Nederland wel een markt voor zien", stelt Bos. "Dat is één van de eisen waaraan plannen moeten voldoen. Dat ligt bij kinderfilms nou eenmaal anders dan bij grotemensenfilms."
Woordvoerdster Kluppell denkt niet dat er vanuit het Filmfonds sprake is van weerzin tegen de fantastische film. Met cijfers valt die stelling echter niet te onderbouwen. "We houden niet bij hoe de initiatieven per genre worden gehonoreerd", zegt Kluppell.
"Bij afwijzingen is het altijd moeilijk te beoordelen in hoeverre het met smaak of kwaliteit te maken heeft. Daarover wordt al eeuwen getwist. Laat fantastische-filmmakers het vooral blijven proberen: als het goede ideeën zijn, moet er uiteindelijk vanzelf wel eentje worden toegewezen."

Robbert Blokland

Het 18de Festival van de Fantastische Film vindt plaats van 10 t/m 17 april in De Balie, Bellevue Cinerama, Pathé City 2, Melkweg Cinema en Paradiso Amsterdam. Voor meer informatie zie www.filmevents.nl