Juni 2002, nr 234

Crusade

De beste film die Paul Verhoeven nooit maakte

Wat hebben Showgirls en Eraser gemeen? Het zijn de films die Paul Verhoeven en Arnold Schwarzenegger in 1995 níet hadden moeten maken. Dat jaar hadden ze het kruisvaarderepos Crusade moeten filmen. Het script was klaar, de casting was rond. Locaties waren gevonden, en Jeruzalem werd reeds gebouwd. Toen trok producent Carolco alsnog de stekker uit het project. Paul Verhoeven over de 'development hell'.

Illustratie: Peter Pontiac.

Paul Verhoeven weet wat het is om een film niet van de grond te krijgen. De Slag om Stalingrad, biografieën van Harry Houdini en Adolf Hitler, Mont-Oriol; de regisseur kan een boekenkast vullen met onverfilmde scenario's. In zijn eigen woorden: "Je kunt rustig stellen dat in Hollywood 1 op de 5 projecten misschien doorgaat, en 1 op de 10 zeker. Dat was in Nederland heel anders, daar konden we altijd maken wat we wilden. Maar als je tegenwoordig geen grote namen hebt, krijg je het gewoon niet gedaan." Verhoeven was onlangs in Nederland om de Lifetime Achievement Award van het Festival van de Fantastische Film in ontvangst te nemen. Een mooie gelegenheid om met zijn schrijfpartner Gerard Soeteman de stand van zaken door te nemen. Hun Guy de Maupassant-bewerking Mont-Oriol lijkt definitief van de baan, ondanks het feit dat Verhoeven hiervoor producent Jeremy Thomas (Last emperor, Sexy beast) had weten te interesseren. "Het lukt niet om het te casten op het niveau dat nodig is voor financiering, en daar gaat het tegenwoordig om." Ook de Nederlandse verzetsfilm Een mond vol lijm ligt weer op de plank. De plannen richten zich nu op de Russische thriller Azazelle en Batavia's graveyard, een 'Lord of the flies'-achtig verhaal gesitueerd ten tijde van de VOC-expedities. Misschien over drie jaar in de bioscopen.

Vervloekt christendom
'Development hell'; wie in Hollywood werkt krijgt ermee te maken, dus ook Paul Verhoeven. Maar geen van zijn projecten kreeg zo laat de rode vlag als Crusade. En bij geen project was het zo jammer als bij dit avonturenverhaal over de Middeleeuwse genocide die bekend staat als de kruistochten. Voor wie niet heeft opgelet tijdens geschiedenis: eind 11e eeuw riep de toenmalige paus Urbanus II gelovigen op om Jeruzalem te ontzetten van de Arabieren. Duizenden gaven gehoor aan zijn oproep, en een leger van ridders, boeren, avonturiers en criminelen vertrok richting de heilige stad. Onderweg werd een spoor van verwoesting aangericht, maar dat was nog niets bij wat Jeruzalem stond te wachten. Na het beleg van 1099 werden de meeste inwoners vermoord. De overlevering wil dat ridder Godfried van Bouillon tot zijn enkels door het bloed waadde.
Religieus fanatisme, machtsmisbruik, bloedvergieten, avontuur; het verhaal van de kruistochten bevat veel thema's die je ziet terugkeren in het werk van Verhoeven. "Floris is ook middeleeuwen. Het is een tijd die ik altijd bestudeerd en leuk gevonden heb. Eigenlijk sinds ik op de lagere school zat en mijn vader erover vertelde. Hij was hoofdonderwijzer, en van hem heb ik die enorme interesse naar wat er in dit land en andere landen gebeurd is." Die fascinatie voor geschiedenis deelt hij met Gerard Soeteman, met wie hij verschillende plannen voor historische avonturenfilms smeedde. Flesh + blood kwam daar nog het dichtst bij in de buurt, maar eigenlijk was niemand gelukkig met dat compromis tussen Amerikaans vermaak en Europees auteurschap. Verhoeven vestigde zich in Amerika, waar hij tegen wil en dank een sciencefiction-expert werd.
Enter Arnold. Het is 1990, en Verhoeven en Schwarzenegger werken samen in Mexico aan Total recall. "Op een dag zaten we te borrelen, toen Arnold zei dat het hem leuk leek een film te maken over de kruistochten. Zeg maar een serieuze Conan the Barbarian. Toen wist ik wel een schrijver." Verhoeven had kort daarvoor met scenarist Walon Green (The wild bunch) gewerkt aan een speelfilm over dinosaurussen, een project dat jaren later zou uitmonden in de Disney-draak Dinosaur. "Toen waren wij er allang uitgetrapt. Zingende dino's, terwijl het bij ons allemaal zo echt mogelijk was. Enfin, ik wist dat Walon de ideale figuur voor een kruistochtfilm zou zijn. Hij heeft een bepaalde hardheid in zich, dat kun je wel zien aan The wild bunch."
Green ging aan de slag, en bedacht een verhaal over een ter dood veroordeelde crimineel, Hagen genaamd. Om aan de beul te ontsnappen brandt hij de nacht voor zijn executie een kruis op zijn rug, wat uitgelegd wordt als een goddelijk teken. "De paus zegt: 'die man is een heilige. Die kunnen we niet onthoofden, die moet mee op kruistocht.' Het aardige is dat Hagen zich later ook echt ontpopt als een heilig man, ondanks zichzelf. Dat soort rare occulte dingen zitten door het hele verhaal heen. Is het lotsbestemming of is het bedrog?" Op internet, waar Crusade nog steeds gesprekstof oplevert, wordt Greens scenario ergens 'the best unproduced screenplay of the decade' genoemd. Klopt dat? "Het is zeker een goed script. Romantisch, Sheharazade-achtig maar tegelijk keihard. En actueel, zeker als je kijkt naar al die schandalen in de katholieke kerk. De film begint met een abt van een klooster die jongetjes misbruikt. De kruistochten waren natuurlijk een grof schandaal, een antisemitische, anti-Arabische slachtpartij met de paus als hoofdschuldige. Het script veegt eigenlijk met alles en iedereen de vloer aan, dus dat was een kolfje naar mijn hand. Om na 2000 jaar van dat vervloekte christendom de zaak eens recht te zetten."

Corrosie
Ook Arnold is enthousiast, en de twee stappen naar Maria Kassar van Carolco Pictures. Deze had eerder hun Total recall geproduceerd, net als Verhoevens Basic instinct. Carolco gold als de belangrijkste onafhankelijke studio in Hollywood, verantwoordelijk voor hits als de Rambo-films en dure flops als Chaplin en Air America. Verhoeven bewaart goede herinneringen aan zijn jaren bij Carolco. "Ze werkten eigenlijk heel Europees, geen gezeur. Als ze in je geloofden en ze vonden het script leuk dan kon je de film gaan maken. Basic instinct en Total recall zijn bijvoorbeeld nooit uitgetest, als de film klaar was ging hij zo de bioscopen in. Eigenlijk zoals ik met Rob Houwer werkte. Zulke maatschappijen bestaan nu niet meer. Het gaat nu door de koker van de grote studio's, waar entertainment zich als corrosie heeft vastgevreten in alle buizen. Het begrip 'film as art' is anathema in het huidige klimaat. Starship troopers is er doorheen geglipt, net als American beauty, maar in de grote lijnen gaat het puur om winstgevendheid."
Carolco ziet het project wel zitten, al wordt het gelijk duidelijk dat Crusade niet goedkoop zal worden. Met name de finale van de film, waarin Jeruzalem bestormd en ingenomen wordt, zal zwaar op het budget drukken. Om de kosten enigszins binnen de perken te houden verzint Green een handige manier om flink wat massascènes te kunnen vermijden. Hagen maakt de tocht naar het Heilige Land niet in het gezelschap van de kruisvaarders maar als krijgsgevangene. Het schip waarmee hij ten strijde trekt wordt door Arabieren gekaapt, en Hagen en zijn makkers worden als slaaf weggevoerd. "Dat zou een fantastische scène geworden zijn. Die Arabieren willen allemaal eunuchs van ze maken, dus alle piemels moeten eraf. Een van zijn maten wordt gecastreerd, en Hagen is de volgende. Je ziet echt een pik eraf gaan en een hond ermee wegrennen en het ding opvreten. Behoorlijk edgy." Natuurlijk weet Hagen te ontsnappen, en zich bij de legers te voegen die inmiddels voor de poorten van Jeruzalem staan. "Interessant was dat we met grote nadruk stelden dat de Arabische cultuur superieur was. De mensen van de tegenpartij waren heel wat ruimdenkender dan de christenen. Dat zou nog steeds een interessante film opleveren, nu vanuit Amerikaans standpunt alle Arabieren de duisternis in worden gedrukt. De situatie in Jeruzalem toen was dat alle godsdiensten zich vrij konden bewegen. De paus verspreidde verhalen dat alle nonnen er werden verkracht, maar dat was onzin."
In Noord-Spanje vindt de productie het ideale decor voor Crusade. Jeruzalem kan er worden nagebouwd, en een bestaand klooster kan na wat aanpassingen dienst doen voor de openingsscènes. Verder zal worden gedraaid in Marokko en Engeland. Een kledingatelier in Rome is al druk bezig de kostuums te vervaardigen. Ook de cast is snel rond. Naast Schwarzenegger speelt John Turturro zijn Arabische vriend en wordt Jennifer Connely de Arabische prinses op wie hij verliefd wordt. Opnamen zullen september 1994 beginnen, en zes maanden duren. Verhoeven verheugt zich op de hernieuwde samenwerking met Schwarzenegger.
"Arnold en ik hadden altijd maar een half woord nodig. Of dat nou onze gemeenschappelijke Europese achtergrond is of zijn ruimdenkendheid weet ik niet, maar hij had altijd een totaal vertrouwen in mijn visie op de film. Nooit gezeur over een extra close-up. Crusade had voor hem heel veel kunnen betekenen, en voor mij ook. In plaats daarvan heb ik die disaster Showgirls gemaakt."

Beledigd
Een telefoontje verandert alles. "Mario belde vanuit Cannes: 'Ik heb het geld niet, we moeten stoppen.' Ze hadden nog 120 miljoen in kas, en moesten daar twee dure films van maken, Crusade en Cutthroat island. Ze kozen voor de laatste. Dat pleitte niet voor hun inzicht, want Cutthroat island was 'dead in the water', letterlijk. Ze dachten misschien dat Michael Douglas en Renny Harlin een betere combinatie was dan Arnold en mij. Waar ze dat op baseerden is niet helemaal duidelijk. Feit is dat Michael Douglas eruit stapte toen hij merkte dat Harlin alle leuke scènes aan Geena Davis wilde geven."
Verhoeven zou voor Carolco nog Showgirls maken, maar kort daarop ging de firma op de fles. Arnold speelde voornamelijk op safe met films als Eraser en End of days. Hij is altijd blijven volhouden dat hij Crusade wil maken, zoals dit jaar nog in een Australisch bodybuilding-blad. Schwarzenegger: "De studio's zijn bang voor de enorme kostprijs, maar ze zijn vooral bang voor de religieuze implicaties. In het huidige politiek correcte klimaat ligt een film over een conflict tussen katholieken, moslims en joden heel gevoelig, zeker als het zich ook nog eens afspeelt in Jeruzalem. It's going to be really hard to deal with the religious aspect and not offend people in these religions."
Verhoeven schampert: "'Offend people in these religions'. De enige die door dat script worden beledigd zijn die verrotte christenen die het hebben gedaan. Noch de joden noch de Arabieren hoeven zich gekwetst te voelen, ze waren immers de slachtoffers van het fascistisch christendom. Zo moeten we het maar noemen, geloof ik. De Duitsers hebben dat echt niet alleen uitgevonden!" Later die dag komt tijdens een talkshow op het festival Crusade ook even ter sprake. Het blijkt dat Verhoeven nog een plausibele reden weet waarom Crusade er nooit zal komen. "Maria Shriver [mevrouw Schwarzenegger, de nicht van wijlen president Kennedy] is streng katholiek, en ze vond Crusade zo'n beetje het vreselijkste project waar Arnold ooit bij betrokken was. Ik heb geen reden aan te nemen dat ze daar nu anders over denkt."

Mark van den Tempel

Naar boven