Juni 2002, nr 234

Frits van Dongen

De haringlogger of Hollywood

Hij was Neêrlands eerste Hollywoodster, en speelde naast John Wayne, Humphrey Bogart en James Stewart, maar bijna niemand kent hem nog: Hein van der Niet alias Frits van Dongen alias Philip Dorn. Twee films met hem zijn te zien in het Haags Filmhuis, waar ook een biografie over deze 'exotische' acteur zal worden gepresenteerd.

Hein van der Niet/Frits van Dongen/Philip Dorn.

Kribbebijter (slecht gehumeurd mens), zo luidt de bijnaam van Baron van Hergenshuizen, een tiran die zijn zoon heeft onterfd omdat deze met een typiste, een "tiepjuffie", is getrouwd. De baron is "geen mens, maar een wild dier" dat getemd moet worden. De film De kribbebijter uit 1935 is een komedie waar de appeltaart nog ouderwets aanbrandt en waar kippenragoût met madeirasaus het toppunt van culinair genot is. De verstoten zoon wordt gespeeld door de gesoigneerde Frits van Dongen, de artiestennaam van Hein van der Niet, een schoenmakerszoon die een aantal jaren later onder de beter in de markt liggende naam Philip Dorn in Hollywood furore zou maken.
Zijn loopbaan is te lezen in de biografie 'Nederlands eerste Hollywood-ster, Hein van der Niet alias Frits van Dongen alias Philip Dorn', geschreven door Hans Toonen. Hein van der Niet (Scheveningen, 1901) maakte zijn filmdebuut in 1921 als figurant in De zwarte tulp van Maurits Binger. Zijn eerste echte rol, als Frits van Dongen, speelde hij in Op hoop van zegen (1934).
Frits van Dongen maakte naam in een tijd, de jaren dertig, waarin er geen sprake was van een Nederlandse filmindustrie. Tussen 1930 en 1934 ging er maar één Nederlandse film in première: de zwijgende film Zeemansvrouwen. Vanaf 1935 steeg het bioscoopbezoek, ondanks of misschien wel dankzij de crisisjaren, een tijd waarin mensen juist behoefte hadden aan lichtvoetig vermaak. Het was toen gebruikelijk dat er voor Nederlandse producties buitenlandse crewleden, vooral Duitsers, werden aangetrokken. Net als nu bij de cv-regeling werd er gemord over het kleine Nederlandse aandeel: na lang onderhandelen werd besloten dat elk buitenlands crewlid moest worden geassisteerd door een Nederlander.

Tarzan
In De kribbebijter werd Frits van Dongen geregisseerd door de Duits-joodse regisseur Herman Kosterlitz die in Hollywood onder de naam Henry Koster de eerste CinemaScope-film The robe (1953) zou maken en daarvoor een Oscar zou winnen. Kosterlitz was ook de man die Frits van Dongen in 1939 uitnodigde om naar Amerika te komen voor een rol die uiteindelijk niet doorging.
Na een paar rollen als maharadja en spion te hebben gespeeld in Duitsland, waar hij vergeleken werd met Gary Cooper, maakte Van Dongen de overtocht naar Amerika. In Ziegfeld girl (Robert Z. Leonard, 1941) met James Stewart, Judy Garland, Hedy Lamarr en Lana Turner is hij te zien in een bijrol, en in Tarzan's secret treasure (Richard Thorpe, 1941) speelde hij een expeditielid dat goud vindt op het land van Tarzan, uiteraard gespeeld door Johnny Weissmuller, die een goede vriend van Van Dongen/Philip Dorn werd. Van Dongens carrière nam vervolgens een hoge vlucht. Zijn 'exotische' uitstraling sprak aan en hij was te zien naast John Wayne, Joan Crawford, Humphrey Bogart en Peter Lorre (in Passage to Marseille van Michael Curtiz), en naast Oliver Hardy in een van diens weinige niet-komische rollen (The fighting Kentuckian).

Plank
"Voor een gewone Hollandse jongen die wat van de wereld wil zien en wil reizen, zijn er in Scheveningen maar twee mogelijkheden: de haringlogger of het circus", heeft Van Dongen ooit gezegd. Zijn Hollywooddroom werd even werkelijkheid, maar nadat Van Dongens contract bij MGM was afgelopen werd hij afgedankt. In 1952 was hij nog te zien achter de muren van een Duits klooster in Hinter Klostermauern (Harald Reinl), en een jaar later zou hij zijn laatste film maken, Salto mortale, met Karlheinz Böhm.
Aan zijn acteurscarrière kwam abrupt een einde in het voorjaar van 1955, toen hij langs de in aanbouw zijnde Oranjeflat wandelde. Op die stormachtige dag krijgt hij een losgewaaide plank op zijn hoofd. Pas terug in Amerika werd ontdekt dat hij een hersenbeschadiging had opgelopen, waardoor hij voortaan naar woorden moest zoeken, uiteraard een groot handicap voor een acteur. Hij overleed op 9 mei 1975 in Los Angeles aan een hartaanval.

Mariska Graveland

'Nederlands eerste Hollywood-ster, Hein van der Niet alias Frits van Dongen alias Philip Dorn', geschreven door Hans Toonen, verschijnt op 15 juni onder auspiciën van de Historische Vereniging Scheveningen. Op 16 juni worden er in het Haags Filmhuis twee films met Van Dongen vertoond: De kribbebijter, met Cor Ruys, Louis de Bree, Mary Dresselhuys, muziek van Max Tak, en met een inleiding door Bob Koster, de zoon van Herman Kosterlitz. Ook zal het oorlogsdrama Underground (Vincent Sherman, VS, 1941) te zien zijn. Het programma wordt op maandag 17 juni (deels) herhaald in het Filmmuseum in Amsterdam en op dinsdag 18 juni in Royal te Heerlen.

Naar boven