Juli/Augustus 2002, nr 235

Aktan Abdikalikov

Een goeie jongen

Na Beshkempir schetst de Kirgizische regisseur Aktan Abdikalikov (44) opnieuw een episode uit zijn eigen jeugd. Met De aap vertelt hij het verhaal van een adolescente jongen met iets te grote oren. Abdikalikov: "In autobiografische verhalen zit altijd een element van nostalgie."

Aktan Abdikalikov (foto: André Bakker).

Aangezien de zoon van Abdikalikov in De aap de hoofdrol speelt, is het niet moeilijk hem op het Filmfestival van Rotterdam te herkennen. De man blijkt net zo'n rust uit te stralen als zijn acterende zoon en vertelt beheerst doch enthousiast over zijn nieuwe film.

Hoewel u nog niet zo oud bent, ziet De aap er uit als een jaren vijftig-film. Waar komt de nostalgie in uw film vandaan?
"In autobiografische verhalen zit altijd een element van nostalgie. De film speelt in het midden van de jaren zeventig, maar dat is eigenlijk niet zo belangrijk. Ik probeer vooral een ruimte te creëren waarin de karakters hun leven leiden. Daarbij zijn ook dieren belangrijk, en de spoorwegen, en de wind. Alles draagt eraan bij de omgeving voor mijn karakters neer te zetten."

Uw zoon Mirlan speelt de hoofdrol in de film. Hoe was het om uw eigen zoon te regisseren?
"Ik ken mijn zoon beter dan wie ook en zie hem als een deel van mij. Via deze sterke genetische band laat ik mijn gevoelens door hem uitdrukken. Volgens mij vindt mijn zoon het ook wel interessant om met mij te werken en hebben wij elkaar beter leren kennen tijdens het filmen. Omdat er geen filmschool is in ons land, studeert hij momenteel tv-journalistiek aan de Staatsuniversiteit van Kirgizië. Maar hij droomt ervan om filmregisseur te worden."

Wat moest u dramatiseren om uw jeugd tot een film te maken?
"Soms heb ik iets veranderd om dramatische elementen van de film te vergroten. Zo was mijn broer het voorbeeld voor de vader van 'de aap'. Ik heb hem in de film opgevoerd om het conflict te intensiveren. In werkelijkheid dronk mijn vader helemaal niet. Alcohol is echter één van de grootste problemen van onze samenleving en daarom was het belangrijk voor mij, om daar aandacht aan te besteden. Al mijn films gaan over de conditie van de ziel, maar niemand kan echt zeggen hoe je die gevoelens kunt overbrengen op het scherm."

De kinderen in de film spelen vaak spelletjes, wat een sfeer van gezelligheid suggereert, terwijl de hoofdpersoon thuis veel conflicten moet doorstaan. Wat is het doel van dat contrast?
"Als iemand speelt, toont hij zijn ware aard. De kijker kan zo'n personage daardoor beter begrijpen. Ik wil films met zo min mogelijk woorden maken en omdat bij spelletjes vaak geen woorden nodig zijn, probeer ik ze zoveel mogelijk te gebruiken.
"De problemen die mijn hoofdpersoon thuis heeft, doen hem beseffen hoe het werkelijke leven is en hoe hij daarmee om moet gaan. In iemands leven, en vooral in het leven van een jongere, zijn twee dingen belangrijk: de straat en de familie. Aan het eind van de film raakt 'de aap' verder verwijderd van de straat en wordt meer een individu."

In de film komen dieren in bijzondere situaties voor, zoals een verzameling ganzen in een auto en een stier die een kamer binnen loopt. Waarom zijn dieren zo belangrijk voor u?
"De dieren benadrukken belangrijke momenten in de film. Maar ik hou er niet van als iets maar één betekenis heeft. Zo zouden ganzen in de oudheid de stad Rome van de ondergang hebben gered, maar ik had ook gewoon een auto nodig die stopte voor het meisje Zina. Een gewone auto vond ik niet zo interessant, maar een auto vol ganzen wel.
"Sommige dieren hebben ook een bepaalde betekenis in onze cultuur. Zo is het een goed teken om een kikker in je huis te hebben, maar het gaat niet goed met je ziel, als je over een stier droomt. En wanneer een zwarte kat tussen twee vrienden doorloopt, is het toch niet helemaal koek en ei tussen hen."

De jongens in de film praten erover, dat ze ten minste een keer een meisje moeten hebben gehad, voordat ze in dienst gaan. Met al dat gedraal, dacht ik op een gegeven moment: laat het nou maar eens gebeuren, desnoods betaald.
"Prostitutie was in de jaren zeventig verboden in ons land. Bovendien gaat het hier om een romantische jongen, die het verkeerd zou vinden om zomaar met een meisje naar bed te gaan. Hij is iemand die idealen nastreeft, een goede jongen, die aan zijn toekomst wil werken. In de cinema, is het net zoals in de literatuur, de bedoeling om goedheid te creëren. In deze film vertegenwoordigt 'de aap' die goedheid, het voorbeeld dat we zouden moeten volgen. Maar niet als een reclameposter aan de muur, het is iets subtieler."

Op een gegeven moment probeert 'de aap' een kus te stelen van een vrouw met een wijnvlek en elders in de film zegt hij tegen een meisje dat hij van haar houdt. Vervolgens zien we helemaal geen emotionele reactie. Waarom niet?
"Dat heeft te maken met Boeddhisme en oosterse filosofie. Iemand kan als een vulkaan zijn: van buiten ziet hij er rustig uit, maar van binnen staat hij in brand en zit hij vol emotie. 'De aap' is een jongen die erg kalm op het leven lijkt te reageren, maar ik denk dat je zijn emoties af kunt lezen aan zijn ogen, en aan zijn bewegingen. Je kunt zien dat hij inwendig lijdt. "Als hij de vrouw met de wijnvlek kust, wil hij haar laten merken dat ze mooi is en dat er van haar gehouden kan worden. Als iemand, zoals deze vrouw, 'getekend' is, betekent dat in onze cultuur ook dat hij door God uitverkoren is."

In de laatste scène vertrekt 'de aap' met de trein om in militaire dienst te gaan. Zijn jeugd is ten einde. Krijgen we nog een epiloog met 'de aap' in het leger?
Lachend: "Not to be continued! Ik wil mezelf als onderwerp een beetje rust geven. Ik ga liever een film maken over mijn land, spelend in het heden. Maar misschien kom ik er later nog wel eens op terug."

Frank de Neeve