September 2002, nr 236

Leni Riefenstahl

Honderd jaar slaapwandelen

Op 22 augustus is Leni Riefenstahl honderd geworden en het is niet onopgemerkt gebleven. Er was een filmpremière, er waren schampere commentaren in de kranten, invoelende interviews in damesbladen en op televisie en lofprijzingen van vakgenoten. En natuurlijk was er een schandaal.

Een oude briefkaart met Leni Riefenstahl.

Voor het eerst sinds bijna een halve eeuw kwam er een nieuwe film uit van de cineaste die haar roem, ten goede en ten kwade, vooral ontleent aan enkele films die zij maakte in de Hitler-tijd: Triumph des Willens (1935) en Olympia (1938). Haar regietalent was trouwens al vóór 1933 duidelijk uit haar betoverende 'bergfilm' Das blaue Licht. Riefenstahls nieuwe werkstuk Impressionen unter Wasser staat voor haar levenshouding. We zien adembenemende beelden uit een onderwaterwereld waar alleen harmonie en schoonheid bestaan. Zij schept haar eigen esthetische universum met de elementen uit de werkelijkheid die ze kan gebruiken en voor de rest heeft ze geen belangstelling. Zo is het altijd al geweest.
Toen zij in 1939 als filmverslaggever aan het Poolse front getuige was van een moordpartij door Duitse militairen, kwamen de onaangename kanten van de realiteit te dichtbij. Geschrokken tekende ze protest aan bij de verantwoordelijke bevelhebber om er vervolgens vandoor te gaan. Een menselijke reactie. Typisch voor Riefenstahl is dat het tot op vandaag niet tot verder nadenken heeft geleid. De rest van de oorlog bracht zij voornamelijk in Spanje en Noord-Italië door met werken aan haar speelfilm Tiefland, die niets met de gebeurtenissen in de grote wereld te maken had. Behalve dat ze wat zigeuner-figuranten nodig had. Die haalde ze uit het concentratiekamp Maxglan. Een paar weken voor haar honderdste verjaardag vertelde ze aan een Duitse krant dat ze ze na de oorlog allemaal had teruggezien. In werkelijkheid waren er meer dan twintig in de vernietigingskampen omgekomen. Woede!

Boulevardbladen
Leni Riefenstahl was zeker niet de Duitse filmmaker die zich het kwalijkst heeft gedragen in de nazi-tijd. Veith Harlan, regisseur van Jud Süss en nog een paar virulent antisemitische speelfilms, was een van degenen die meer verweten kan worden. Zij konden een paar jaar na de oorlog weer aan het werk. Riefenstahl om dubieuze redenen niet. Zo bleef de mythe van 'het liefje van Hitler' haar parten spelen. In de boulevardbladen gold ze nog vele jaren als een hoer. Al was ze niet de kwalijkste onder haar Duitse collega's, ze bleef wel de irritantste. De zigeunersorganisatie Rom e.V. (van Roma) legde haar onder dreiging naar de rechter te stappen een verklaring voor waarin ze beloofde haar uitspraak over haar figuranten nooit meer te herhalen. Ze tekende. (Berichten in de Nederlandse pers die over een veroordeling door de rechter spraken, waren onjuist). Verder deelde ze mee zich bewust te zijn van het lot dat zigeuners in de oorlog getroffen had.
Helaas heeft in het Riefenstahl-universum het ene noch het andere noemenswaardige betekenis. Van belang zijn slechts dingen die ten dienste staan van haar en haar artistieke ambities: doel van de wereld is attributen leveren voor Riefenstahl-films. Degenen die haar een cineaste in dienst van Hitler noemen, begrijpt ze niet eens. Bij alle waardering die zij voor Hitler had - maar wel zonder seks, want hij was niet 'haar type', vertelde ze dezer dagen voor de televisie - de hoofdzaak was dat zij de mogelijkheid kreeg films te maken. Eigenlijk stond Hitler in háár dienst, en dat het resultaat als nazi-propaganda kan worden gezien, is een kwestie die zich volledig buiten haar belevingswereld afspeelt. Kan zij er wat aan doen dat ze alles mooi wil maken? Ze verklaarde eens dat ze ook voor Stalin zou hebben gewerkt als het toevallig zo was uitgekomen. In onze gedachtegang is dat opportunistisch, in de hare principieel, want zijzelf is het enige beginsel.
Ondanks Riefenstahls verzoeningspoging gaat het Duitse openbaar ministerie een onderzoek instellen naar haar uitspraken. Ze wordt verdacht van 'ontkenning van de holocaust'. Opinies verbieden is altijd een zwaktebod. En nog meer wanneer, zoals bij Riefenstahl, niet eens van opinie gesproken kan worden. Zij 'ontkent' de holocaust niet, zij is eenvoudig niet bij machte na te denken over iets buiten haar zelfgeschapen wereldje. Pijnlijk, maar een rechter helpt niet.

Jodie Foster
De bewonderaars kijken ergens anders naar. Paul Verhoeven vertelde het weekblad Die Welt dat hij Riefenstahl een van de meest getalenteerde kunstenaars uit de eerste helft van de twintigste eeuw vindt. Regisseur Volker Schlöndorff viel hem in hetzelfde blad bij. Verhoeven heeft Riefenstahl in zijn eigen werk meermaals geciteerd, al was het wel wanneer er 'booswichten' (Floris) of een fascistoïde samenleving (
Starship troopers) in beeld moesten worden gebracht. Jodie Foster vordert intussen met de voorbereiding van haar biopic over Riefenstahl. De filmstudio van Babelsberg bij Berlijn is al gereserveerd voor de opnamen volgend jaar zomer.
Foster haalt zich nogal wat op de hals, want hoe breng je iemand tot leven die slaapwandelend door de wereld gaat en bij het wakker worden alleen maar 'huh?' kan zeggen? Riefenstahl over Foster in Vogue: "Ik waardeer haar zeer, en zij bewondert mij ook." Niettemin zijn de onderhandelingen tussen de twee over de rechten op Riefenstahls memoires gestaakt. Foster heeft besloten haar eigen weg te gaan. Haar heldin verklaarde: "Ik kan alleen maar hopen dat ze een fatsoenlijke film over me maakt. Wanneer die film niet goed wordt, zou het ergerlijk zijn."

Hans Schoots

Een uitstekend boek is: Rainer Rother, Leni Riefenstahl. Die Verführung des Talents, Berlijn 2000.

Naar boven