Oktober 2002, nr 237
DocuZone: Reisdocumentaires
Jingle bells in Saigon
Twee reisdocumentaires worden deze maand in DocuZone vertoond, één reisverslag uit Suriname en één uit Australië. Op het Nederlands Film Festival worden nog veel meer kilometers afgelegd: van Rio de Janeiro tot Timboektoe.
Hoe moeilijk het is om een goede reisdocumentaire te maken blijkt maar weer eens uit een paar op dv gedraaide reisverhalen die op het Nederlands Film Festival in première gaan. Sommige filmende globetrotters worden gedreven door een 'persoonlijke zoektocht' die het particuliere niet altijd overstijgt, hoe integer het reisdoel ook is (het verstrooien van vaders as in Een droomreis). Of er worden nog wel wat 'locals' geïnterviewd om de schijn te wekken dat er op zoek is gegaan naar iets waar 'het land naar terugverlangt' (het oude Suriname in De Goudlijn). Soms sluiten vraagstelling en reis niet echt op elkaar aan (een treinreis van Sydney naar Perth in Een reis door de leegte). Wel helder van vorm is De Herenigingsexpres, waarin Vietnamese jongeren vertellen over de oorlogservaringen van hun vaders. Een van de moeilijkere en interessantere methodes is het registreren van alledaagse gebeurtenissen die meer zeggen over een land dan de in het oog springende uitschieters (Rio, een dag in augustus).
De Goudlijn
Paramaribo - Dam
Hans Hylkema
Hans Hylkema's reis door het binnenland van Suriname begint bij de Afsluitdijk, preciezer gezegd, het standbeeld van Cornelis Lely dat hij jaren over het hoofd heeft gezien. Lely heeft als gouverneur van Suriname ook het oerwoud van Suriname 'bedwongen', en vanuit die wetenschap maakt Hylkema (Oeroeg, Kid Dynamite) een geforceerde sprong naar de goudzoekers die met de trein naar de ontoegankelijke goudvelden in het zuiden afdaalden. In 1987 ging deze Goudlijn ter ziele, en Hylkema doet te voet en via afgedankte Nederlandse vrachtwagens met uitgezaagde ramen de 173 kilometer lange treinreis over. Hij arriveert in voormalige haltes met mooie namen als Berlijn, Sectie, Kwakoegron en De Jong Zuid, aansprekende gehuchten omzoomd door het oerwoud, maar die plaatsen worden veel te vluchtig geregistreerd om er een beeld van te kunnen vormen. Ook van Hylkema's stroeve 'interviews' met de dorpsbewoners valt weinig op te steken: de vragen gaan niet verder dan "Waar woont u" en "Waar komt u vandaan?" Mooi is wel hoe de jungle "de rails na dertien jaar lijkt te hebben opgeslokt" zoals Hylkema het zegt. Jammer dat Hylkema niet welkom is bij het illegale kamp met bar en bordeel aan het stuwmeer waar "het verleden alleen nog maar onder het wateroppervlakte te vinden is". Het goud zelf speelt nagenoeg geen rol in de documentaire: pas tegen het eind zien we een goudzoeker in de weer met wat gewassen stenen. De Goudlijn zou volgens Hylkema symbool staan voor een Suriname waar iedereen naar terugverlangt, en het is goed dat hij dat nog even benadrukt, want van Suriname's verleden en heden krijgen we, ondanks wat historisch archiefmateriaal hier en daar, een te vaag beeld om zelf tot die conclusie te komen.
De goudlijn.
Een reis door de leegte
Sydney - Perth
René Roelofs
Het startpunt van René Roelofs' reis door Zuid-Australië is een vraag aan zichzelf. Begin jaren tachtig emigreerde hij naar Australië, "het land van mijn jongensdromen" en een land "waar ruimte ook leegte blijkt te zijn". Toch keerde hij in 1988 weer terug naar Nederland en nu, twintig jaar later, vraagt hij zich af wat hem toch zo aantrok in dat grote lege land, en wat hem deed besluiten het weer te verlaten. Roelofs (Kerstmis in Floradorp) hoopt die vraag te beantwoorden via een treinreis van Sidney naar Perth (wat zou het reisdocumentairegenre toch zonder trein moeten doen). Het is een interessant maar breed uitgangspunt dat vraagt om een kritische blik en oog voor details, om te voorkomen dat de documentaire uitwaaiert. Dat gebeurt toch: de treinreizigers die aan het woord komen hebben niet veel te melden, en ook de gesprekken buiten de trein graven niet altijd diep. De treinmachinist weet ons nog wel te melden dat de 477 kilometer lange route door de boomloze Nullarbor Vlakte de langste rechte rails zijn ter wereld, wat Roelofs aangrijpt om uit de trein prachtige maar obligate beelden van een onmetelijke vlakte met verschroeide plukjes te filmen. Een paar bewoners van Broken Hill, een tussenstop voor Nullarbor, weten de lethargie wel zichtbaar te maken: ze zijn vooral trots op hun golfbaan, en hun ultieme vrijetijdsbesteding is het cafébezoek en het sleutelen aan de auto. Niet echt typisch Australisch, deze voorliefdes. "Niemand die je de wet voorschrijft", geeft de man die zich ver van de stad heeft verschanst op als stoerdere reden om in Australië te wonen. Pas als de problematiek rond de aboriginals aan de orde komt, krijgt de documentaire wat reliëf: "Aboriginals hebben juist geprofiteerd van de komst van de blanken", zegt de blanke. "De blanken hebben ons een cultuur van hebzucht gebracht", zegt de aboriginal. En Roelofs oorspronkelijke vraag? Die blijft vooralsnog onbeantwoord.
Reis door de leegte.
Een droomreis
Dakar - Timboektoe
Jacqueline van Vugt
Ook de reden van Jacqueline van Vugt (Offrenda de primavera) om een reis te maken is een hoogstpersoonlijke: samen met haar zus reist ze van Dakar naar Timboektoe om de as van haar vader uit te strooien in "de droogte van de gele Sahel", daar waar zijn hart lag. Chris van Vugt was een zeer toegewijd ontwikkelingswerker die alles deed voor de kleine boer maar er niet altijd was als vader. Dit met oude familiefilmpjes en -foto's gelardeerde egodocument ("Lieve pap") leunt op de veronderstelling dat de kijker meeleeft met de zussen, terwijl zij onderweg juist weer het zicht op de familiesituatie ontnemen door een aantal zijpaden te bewandelen. Afrikaanse vrouwen die praten over de talisman gri-gri, een man die vertelt dat hij ooit is gearresteerd wegens belediging van het staatshoofd, en de medewerkers van Radio Debo die strijden tegen vrouwenbesnijdenis, allemaal komen ze veel te kort aan het woord, een euvel waar de 50-minutendocumentaire wel vaker aan lijdt.
De Herenigingsexpres
Saigon - Hanoi
Jack Janssen
"Ik ken de Vietnam-oorlog alleen van films en tv-beelden", zegt Jack Janssen (Safari), en door 1700 kilometer per trein van Saigon naar Hanoi te reizen, van zuid naar noord, hoopt hij "een nieuw lied van ideaal en werkelijkheid" te vinden. En misschien heeft iedereen wel een oorlog aan zijn wieg staan, suggereert hij, ook hijzelf. Zijn tolk is een jonge mobiele-telefoonhandelaar met het oer-Amerikaanse 'Jingle bells' als favoriete ringtone. De trein wordt de Herenigingsexpres tussen noord en zuid genoemd, en Janssen spreekt met twee jonge mannen uit beide regio's. Dat hij zich concentreert op 'slechts' twee mensen is een verademing: op die manier kan hij ze dichter op de huid zitten, terwijl ze praten over hun vaders die in meerdere oorlogen hebben gevochten, de rol van oom Ho (Ho Chi Minh) en hun eigen toekomstbeeld: "Veel geld verdienen om anderen te helpen, maar eerst ben ik zelf aan de beurt."
Rio, een dag in augustus
Campo Grande - Central do Brasil
Maria Ramos
Maria Ramos heeft geen grote vragen die haar documentaire inleiden, ze heeft geen historisch uitgangspunt of particuliere obsessie, ze heeft 'zomaar op een dag in augustus' twee vrouwen, één man en twee kinderen gevolgd die ze toevallig in de tram heeft ontmoet. Alleen in het begin rept ze van haar vader met wie ze als kind hand in hand liept door Rio de Janeiro, dat "zo anders is dan het geordene Brasilia", maar daarna richt ze haar camera sec op de dagelijkse beslommeringen van de medewerkster bij een geboortekliniek, een schoonmaakster, een monteur van koelinstallaties en twee verkopers van bananensnoepjes. Niet hemelbestormend misschien, maar wel helder en echt. Geen geïnterviewden die verhalen moeten vertellen of meningen moeten geven, maar mensen die zichzelf tonen door met elkáar te praten in plaats van met de filmmaker.
Mariska Graveland
De zestien reisdocumentaires zijn gemaakt op initiatief van Pieter van Huystee Film en de Humanistische Omroep en zijn te zien op het Nederlands Film Festival. De Goudlijn en Een reis door de leegte zijn vanaf 26 september ook te zien in DocuZone.
Paul Driessen inside out
De ontdekking van de lijn
Een boek, een terugblik, een tentoonstelling en een documentaire. Animatiefilmer Paul Driessen is een van gasten 'In the picture' van het Nederlands Film Festival. De instructieve documentaire Paul Driessen inside out wordt daarna in de DocuZone vertoond.
3 misses: Redders in nood.
Wat ziet Paul Driessen (1940) als hij op straat loopt? Documentairemaker Guus van Waveren die naar een scenario van Ton Gloudemans en Paul Driessen zelf een film over hem maakte, probeert dat in Paul Driessen inside out te laten zien. Als Paul Driessen over straat loopt ziet hij bijvoorbeeld een meisje uit een wolkenkrabber vallen (3 misses). Terwijl hij op de bus wacht ontstaat een beeld uit The boy who saw the iceberg.
Kippenbotjes
Dana Linssen
Paul Driessen inside out is te zien tijdens het Nederlands Film Festival en vanaf 3 oktober in de DocuZone-theaters. Het NFF wijdt ook een tentoonstelling, een retrospectief en een speciaal 'In the picture'-gesprek aan Driessen. Ook wordt er een boek gepresenteerd, dat in deze krant wordt besproken.
Gelukkig zitten er heel veel van dat soort filmfragmenten in Inside out, het portret van de filmer dat na zijn première tijdens het Nederlands Film Festival vanaf 3 oktober ook in de DocuZone-theaters wordt vertoond. Dan voorafgegaan door de films David, Ei om zeep (beide uit 1977) en 3 misses (het voor een Oscar genomineerde anti-Sneeuwwitje uit 1998). Want om die films, meer dan twintig, geprezen en veelbekroond, draait het.
Voor zijn eenvoudige uit kriebelige potloodlijntjes opgebouwde animaties gebruikt Driessen inmiddels ook de computer, maar de basis is nog steeds de lichtbak, de stapel vellen op het pegboard en het scherp geslepen grafiet.
Vaak permitteert de documentaire zich lolligheden. Als producent Nico Crama vertelt over het oer-Hollandse element van het water in Driessens films, dan zien we op de achtergrond Driessen en zijn vrouw in Frankrijk stokbrood snijden aan een tafeltje, terwijl een animatievloed hen langzamerhand overspoelt. Beter werkt het als cameraman Thomas Kist een brug met dezelfde ronding heeft gevonden, als de hemelboog uit The water people (1992). Van een film die zo illustratief wil zijn (en blijkens de voice-over ook heel instructief) verbaast het weer dat de vertoonde filmfragmenten niet even van een titelaanduiding zijn voorzien.
Pas aan het einde van de film is er even tijd om hem geduldig te zien tekenen: de beenderen van de dood. Door een heuse Gerauschmacher gaan die in de studio met behulp van potloden en kippenbotjes geluid maken. Beeld is bij Driessen niet alleen oog maar ook oor en als je hem eenmaal in die geluidsstudio hebt zien luisteren, ga je beter naar zijn tekeningen kijken.
Als rode draad zie je Driessen met een kartonnen doos door zijn film lopen. Een cadeautje, een magic box, zijn versie van de doos van Pandora waaruit alle kwalen van de wereld kwamen en die hoop op de bodem draagt. Driessens filmpjes zijn dan ook presentjes, vol kleine verrassingen, maar niet gespeend van een duistere glans. Mythen, sprookjes, Bijbelse verwijzingen, het vastberaden individu dat als een antiheld door een eigenaardige wereld trekt, dat zijn de constanten in zijn werk. Films die vaak terwijl ze een verhaaltje vertellen, ook over de mogelijkheid om dat verhaaltje te vertellen gaan. Net als veel animatiefilmers verbindt Driessen de creatieve reflectie op zijn werk met het werk zelf. Elke lijn die hij zet, is ook de verrukkelijke ontdekking dat die lijn kan dansen.
De ramp, een documentaire van Koert Davidse over de Watersnoodramp van 1953, zal ook in oktober in de DocuZone-theaters worden vertoond.
