Februari 2003, nr 241

Ongezien gezien: Ingmar Bergman

Zwijgen in het Duits

Je kent ze wel, van die klassiekers die je eigenlijk had moeten zien, maar het kwam er niet van, of je had er niet zo'n zin in, en voor je het wist dacht je dat je ze al gezien had. In een nieuwe reeks artikelen onderzoekt de Filmkrant de 'guilty omissions' van filmliefhebbers. In deze tweede aflevering: Ingmar Bergman.

Ingmar Bergman op de set van Het zevende zegel.

"En hoe reageerden je ouders toen ze het hoorden?"
"Oh, die waren niet eens bijzonder verrast. Ik denk dat ze al wel een vermoeden hadden."
Ik sta met een goede vriendin in een Berlijnse videotheek. Ze is een soort blonde kruising tussen Marlene Dietrich en Anna Karina, en ze kijkt altijd een beetje droevig, zelfs als daar geen enkele aanleiding toe is. Ik vertel haar over mijn coming-out. Dat moet eind jaren tachtig zijn geweest.
"Ik wist het eigenlijk al toen ik zeven was", zeg ik, terwijl ik op zoek ben naar de plank met Europese arthouse-regisseurs. Anna Karina kijkt me ongelovig en licht verbijsterd aan.
"Op je zévende wist je al dat je cinefíel was?!?"
Ik knik en haal m'n schouders op (alsof dat zo vreemd is). Mijn moeder bleef er in ieder geval vrij laconiek onder: "Ach jongen, als dat je gelukkig maakt." Alleen over mijn gezondheid maakte ze zich een beetje zorgen. Cinefielen komen bijna nooit in de zon, en een beetje fatsoenlijke maaltijd schiet er meestal bij in. Even snel een patatje proppen tussen twee filmvertoningen door, of met een broodje kroket in de hand op de fiets.
"Ja, en toen ging ik dus helemaal los. Ik zag vier, vijf films op een dag, struinde obscure videotheken en duistere achterafzaaltjes af, op zoek naar vergeten parels uit de filmgeschiedenis. Musicals, westerns, screwball comedies, film noirs. Met een niet te stillen gulzigheid verslond ik alles wat op mijn weg kwam. Horror, porno, heroic bloodshed, martial arts... Surrealisme, expressionisme, deconstructivisme... Neuer Deutscher Film, Nouvelle Vague, Neo Noir... Ik was een absolute allesvreter, en het was echt niet alleen de licht verteerbare kost. Gefilmde hoorspelen uit Frankrijk met 350 woorden per minuut, vijf uur durende Karl May-biopics, Belgische avantgarde-films over boerenjongens die met varkens neuken... Die periode, ik denk dat hij uiteindelijk anderhalf tot twee jaar heeft geduurd. Ik moet toen, wat weet ik, honderden, wat zeg ik, duizenden films hebben gezien."
"Maar geen enkele film van Bergman!" relativeert Anna Karina mijn cinefiele overmoed.
"Maar geen enkele film van Bergman, inderdaad."
"En waarom niet?"
"Eh... tsja...het kwam er steeds maar niet van... het schoot er gewoon een beetje bij in."
Ik vind het zelf ook een onbevredigend antwoord.

Begin jaren negentig. Een Amsterdams 'arthouse' dat toen nog gewoon 'filmhuis' heette, houdt een Ingmar Bergman-retrospectief. Ik sluit achteraan in de rij voor de kassa. Er zijn nog negen wachtenden voor me. Ik voel een aangenaam soort opwinding, wordt ongeduldig, kan niet wachten tot de film begint. Mijn eerste Bergman. Het zevende zegel, De grote stilte, Herfstsonate, Wilde aardbeien, De maagdenbron. Mooie, maar ook wat pretentieuze titels uit vervlogen tijden, toen films uit exotische taalgebieden nog niet automatisch een Engelstalige distributietitel kregen. (voorbeeld: De grote stilte a.k.a. The day my mother got laid). De maagdenbron zou een voor de hand liggende titel zijn geweest voor mijn Bergman-ontgroening, maar mijn voorkeur gaat uit naar Wilde aardbeien. Die titel klinkt zo lekker... eh... wulps. Ik kan er helaas geen beter woord voor bedenken. Bergman associeer ik toch eerder met zwaarmoedigheid, mystiek en duistere symboliek, maar wulps... Nee, laat ik vooral niet bevooroordeeld zijn en met open vizier mijn eerste confrontatie met deze klassieke regisseur aangaan! Nog zes wachtenden voor me. Wat weet ik eigenlijk van Ingmar Bergman? Niet veel. Dat hij een keer een film met Ingrid Bergman heeft gedraaid, wat waarschijnlijk leuker klinkt dan het is. Verder ken ik nog Max von Sydow uit The exorcist en Flash Gordon. En van Liv Ullmann heb ik ook wel eens gehoord, al weet ik niet meer in welke context. En dan was daar nog die keer, dat ik ergens met een kater wakker werd, en daar lag (toeval?) de autobiografie van Bergman naast me op de bank. Ik heb daar toen wel even in gelezen, maar kan me er weinig van herinneren, behalve de titel: Laterna Magica... En ineens, zonder aanwijsbare reden (cinefiel escapisme?) dwalen mijn gedachten af naar de nieuwe Terminator. Daar schijnen baanbrekende digitale effecten in te zitten, die alle voorgaande SFX definitief naar de schroothoop van de filmprehistorie verwijzen. Heb ik ergens gelezen.
"Mag ik van u een kaartje voor Smultronstälet?" "Pardon!?" De jongen achter de kassa begrijpt het ook niet meteen. Hij kijkt de man wat glazig aan. "Smultronstälet!" herhaalt de man op pedante toon, en laat daarbij een diepe, demonstratieve zucht horen. Ah, ik ken die man! Bezoekt altijd alle voorstellingen, heeft áltijd dezelfde, ei-gele regenjas met reflecterende strepen aan, ook in de zomer, en dan die belachelijke linnen tas die hij altijd overdwars om z'n schouder draagt en waarin hij allerlei Zaterdagse Bijvoegsels en Culturele Supplementen van drie weken geleden meezeult. Die man houdt helemaal niet van Film, die verzamelt alleen maar filmtitels! De jongen achter het glas kijkt me vragend aan. "Ik wil graag een kaartje voor Terminator 2." Ik heb geen zin meer in Wilde aardbeien.
Drie uur later. Ik fiets over het Leidseplein. Die speciale effecten waren inderdaad wel spectaculair, maar ik ben nog niet helemaal bevredigd. Na al die Big Budget Blockbuster Bombast heb ik nog een onstilbare honger naar iets ranzigs. Wat draait er eigenlijk in de Late Night Movie? Doris Wishman: Tits as Deadly weapons.

"Ken je die mop van die man die naar een Ingmar Bergman-retrospectief ging?" parafraseer ik Olga's vader uit Turks fruit.
Anna Karina kijkt me vol verwachting aan. "Nou?"
"Hij ging niet!"
Anna Karina knippert met haar ogen, fronst haar wenkbrouwen. "Niederländischer Humor!" verduidelijk ik, en Anna Karina haalt haar schouders op.
We staan voor de plank met Bergman-videos en -dvd's. Welke film valt de eer te beurt 'My first Bergman' te mogen zijn? Wilde aardbeien misschien, om mijn schuld af te kopen? Hm... van Herfstsonate heb ik destijds de parodie van Arjan Ederveen en Tosca Nieterink gezien, daar kan ik dus niet meer serieus naar kijken. Op feestjes hoor je mensen wel eens zeggen: "Ja, ik trek die Bergman eigenlijk ook niet, maar Fanny en/och Alexander is best okay!" En dan was daar nog die parodie op Het zevende zegel in The last action hero. Tsja... je hoeft een film eigenlijk helemaal niet gezien te hebben om er over te kunnen oordelen. "Ongezien kut", noemt Wim T. Schippers dat.

Ik kies uiteindelijk voor De grote stilte en Het zevende zegel. De eerste omdat een Montenegrijnse kunstenares mij daar jaren geleden eens een videoband van cadeau gaf. "You'll like it, it's erotic" (waar is die band eigenlijk gebleven?). De tweede, omdat een goede vriend er zeker van is, dat ik die film "echt helemaal niks" zal vinden. "Dat is met allemaal van die symbolische shit, dat trek jij niet!" En wie ben ik, om te twijfelen aan het oordeel van een goede vriend.
Dus ga ik voor de erotiek in Das Schweigen en de 'symbolische shit' in Das siebente Siegel, want bij de videotheek hebben ze alleen de Duits nagesychroniseerde versies op video, en een dvd-speler heb ik helaas niet.
"Ik moet er een artikel over schrijven", zeg ik enigszins verontschuldigend tegen de jonge, hippe euraziaat achter de balie, als ik hem de twee Bergman-video's overhandig. Het liefst had ik er ter compensatie nog een Japanse porno bijgedaan, of zo. De jongen knikt beleefd, en ik zie hem denken: wat jullie thuis uitspoken moeten jullie zelf weten.
"Mijn eerste kennismaking met Bergman zal dus in het Duits geschieden", zeg ik, als we de videotheek uit wandelen.
"Versta jij soms Zweeds dan", vraagt Anna Karina een beetje geïrriteerd.
"Heb jij de stem van Gary Cooper wel eens gehoord dan?" vraag ik, wetende dat ze een zwak heeft voor Gary Cooper.
Anna Karina haalt nonchalant haar schouders op. "Na und?"
Wie van jongs af aan met gedubde films is opgegroeid, doet daar meestal niet zo moeilijk over.
(Wordt vervolgd)

Dylan de Jong