April 2003, nr 243

Ongezien gezien: Deep throat

Orale odyssee

Je kent ze wel, van die klassiekers die je eigenlijk had moeten zien, maar het kwam er niet van, of je had er niet zo'n zin in, en voor je het wist dacht je dat je ze al gezien had. In een reeks artikelen onderzoekt de Filmkrant de 'guilty omissions' van filmliefhebbers. In deze vierde aflevering: Deep throat (1972) van Gerard Damiano.

In een spraakmakende scène uit Ken Park is te zien, hoe een jongen zich tijdens een tenniswedstrijd van Anna Kournikova zit af te trekken, waarbij de ingespannen kreuntjes van de Russische sportbabe en een om zijn nek gebonden wurgkoord de rukker opzwepen tot een onverbloemd in beeld gebrachte ejaculatie. Hiermee lijken regisseurs Larry Clark en Ed Lachman te willen zeggen dat in wezen alle beelden, dus ook als die afkomstig zijn uit een sportwedstrijd, in de ogen van specifieke kijkers seksueel prikkelend kunnen zijn, ook al zijn ze helemaal niet zo bedoeld. Het was dan ook enigszins ontluisterend om Lachman zich tijdens een interview gemakzuchtig te horen verdedigen tegen de beschuldiging dat Ken Park in wezen een pornofilm zou zijn. "Onze film is niet bedoeld om de kijker op te winden", aldus Lachman, en daarmee was voor hem de kous af.
De bezweringsformule 'niet bedoeld om te prikkelen' werd de afgelopen jaren vaak in de strijd geworpen als er weer eens over de grenzen tussen kunstzinnige film en pornografie werd gediscussieerd, bijvoorbeeld naar aanleiding van het oeuvre van Catherine Breillat, en seksueel expliciete films als Baise-moi, Pola-X of Intimacy. Het meest storend aan die hele 'kunst versus porno'-discussie is de eenzijdigheid ervan. Iedere keer als specifieke films controversieel worden gevonden omdat er - om maar eens wat te noemen - erecties, fellatio's of anale verkrachtingen te zien zijn, lijkt de discussie zich toe te spitsen op de vraag of een film al dan niet het etiket 'artistiek verantwoord' verdient. Op de achtergrond speelt constant het waardeoordeel een rol dat films die wél nadrukkelijk bedoeld zijn om te prikkelen - porno, dus - per definitie niet de moeite waard zouden zijn. Om dat artistieke vooroordeel eens te toetsen besloot ik mij te wagen aan een van de bekendste pornofilms aller tijden, Deep throat. Geen gelukkige keus, zo bleek. Het vooroordeel tegen porno is vooralsnog alleen maar bevestigd. Een curieuze kijkervaring was het echter wel.

Snorremans
Deep throat verscheen in 1972 na een spraakmakende rechtzaak, waarin toestemming werd gegeven om hem te vertonen in reguliere Amerikaanse bioscopen. Op de golven van de seksuele revolutie kon de expliciete seksfilm uitgroeien tot een enorme hit, die het pornogenre kortstondig midden in de mainstream plaatste. Zomaar ineens was het geaccepteerd gedrag (zo wil tenminste de overlevering) om als echtpaar in de rij te staan om kaartjes te kopen voor The devil in Miss Jones of Behind the green, die in het kielzog van Deep throat de bioscopen veroverden onder de noemer 'porn chic'.
Ook in ons land was Deep throat succesvol, tot groot misnoegen van de toenmalige minister van Justitie, Dries van Agt. In 1977 probeerde hij de vertoning van Deep throat (en daarmee andere pornofilms) te beperken tot zaaltjes met minder dan vijftig stoelen, maar uiteindelijk stelde de Hoge Raad de christen-democratische fatsoensrakker in het ongelijk.
Na mijn eerste kennismaking met Deep throat vroeg ik me vooral af waarom er in godsnaam ooit méér dan vijftig mensen tegelijk naar hadden willen kijken. In een speelduur van amper zestig minuten brengt de film werkelijk van alles bij de kijker teweeg - alles behalve opwinding. Ongetwijfeld was het wel de intentie van regisseur Gerry Damiano, die zich hier bedient van het pseudoniem Jerry Gerard, om de toeschouwer te prikkelen. Maar hoe moet iemand in hemelsnaam opgewonden raken van die eerste seksscène, waarin hoofdrolspeelster Linda Lovelace haar huisgenote Dolly Sharp op de keukentafel aantreft, terwijl ze zich zittend tussen de boodschappen laat beffen door een slecht gekapte snorremans? En hoe hitsig is het helemaal om Lovelace cola te zien drinken door een rietje, nadat de frisdrank eerst door een uitgesproken eng mannetje is uitgeschonken in haar vagina?

Hoempamuziek
De verschillende seksscènes worden bijeengehouden door een tamelijk bizar verhaal. Als Lovelace aan Dolly Sharp bekent dat ze nog nooit een orgasme heeft gehad, organiseert behulpzame Dolly een groepsverkrachting met veertien mannen. Als ook dat niet helpt belandt ze bij therapeut Dr. Young. In een erg melige scène komt de dokter tot de ontdekking dat Linda's clitoris op de verkeerde plek is beland, namelijk achter in haar keel. In de pijpbeurt die volgt krijgt Lovelace haar eerste orgasme, een gebeurtenis die door Damiano wordt geïllustreerd met beelden en geluiden van kerkklokken, vuurwerk en een raketlancering.
De regisseur veroorlooft zich nog wel meer audio-visuele strapatsen, wat hij met oog op de slechte belichting, de kneuterige mise-en-scène en het belabberde acteerwerk misschien beter had kunnen laten. Opmerkelijk is vooral het langdurige sekstafereel waarin Dr. Young zijn assistente beneukt, terwijl hij de anamneses van zijn patiënten inspreekt op een dicteerapparaat. Tegelijkertijd zien we hoe de tot sekstherapeute bevorderde Lovelace de gekneusde piemel van een patiënt behandelt. Begeleid door vrolijke hoempamuziek en koddige fluitgeluidjes monteert Damiano de sekshandelingen aaneen tot een deprimerend vleesballet, waarin de hoofdrollen worden gespeeld door slecht uitgelichte close-ups van mechanisch neukende genitaliën, de deinende borsten van de doktersassistente en een er driftig op los pijpende Linda Lovelace.
De kluchtige humor waarmee Deep throat doortrokken is krijgt iets schrijnends in het licht van Lovelace' latere bewering dat ze de film zwaar gedrogeerd en onder dwang gemaakt zou hebben. "Iedere keer dat iemand Deep throat ziet" zei de als Linda Boreman geboren pornoster daarover, "zit hij eigenlijk te kijken naar een documentaire over een groepsverkrachting." De stelling dat Deep throat een vooruitstrevende film zou zijn omdat de seksuele beleving van de vrouwelijke hoofdpersoon centraal stond, werd dan ook hevig bestreden door de later tot anti-porno-activiste bekeerde Boreman.
Of de vorig jaar bij een auto-ongeluk om het leven gekomen beroemdheid werkelijk misbruikt is voor de film, is nooit vast komen te staan: een officiële aanklacht tegen de makers heeft ze in ieder geval nooit ingediend. Wel staat vast dat Deep throat zijn status als genreklassieker primair te danken heeft aan het feit dat het de eerste seksfilm was die voor een groot publiek toegankelijk was. Je moet er tenminste niet aan denken dat de porno-industrie geen betere films gemaakt zou hebben dan dit opmerkelijk amateuristisch gemaakte prutswerkje, dat in die o zo vreemde jaren zeventig zomaar kon uitgroeien tot een cultureel en economisch fenomeen.

Fritz de Jong

Linda Lovelace in 1975.