Analyze this - mei 2003, nr 244

Het bal

Vanuit zijn ivoren toren plaatst filmhistoricus Hans Schoots de alledaagsheden van het filmbedrijf in het licht van de geschiedenis.

Aan de grote scènes uit de filmgeschiedenis kan er wat mij betreft één worden toegevoegd. Ik bedoel die uit Russian ark, waarin we aanwezig zijn op een bal aan het hof van de Russische tsaar. Zoals inmiddels genoegzaam bekend heeft regisseur Alexander Sokoerov heel Russian ark in één take opgenomen, waardoor deze film toch al een vaste plaats in de geschiedenisboekjes krijgt. Voor het gemak ga ik maar even voorbij aan de vraag of je een deel van een take wel een scène mag noemen.
Het adembenemende hoogtepunt van de take van Sokoerov is het volledig in scène gezette bal. Nooit heb ik bij de enscenering van een fictieve gebeurtenis uit een ver verleden zo'n sterk gevoel van aanwezigheid gehad. Alsof je daadwerkelijk per tijdmachine bijna honderd jaar terug bent gezet.
Natuurlijk probeert de gemiddelde speelfilm je mee te slepen via dramatische middelen zoals spanningsopbouw en identificatie met de hoofdpersoon, en met filmische middelen als montage, allemaal vormen van manipulatie van de toeschouwer. Bij Sokoerov is iets heel anders aan de hand. Hij probeert je met een minimum aan trucjes zo dicht mogelijk bij de toenmalige - zichtbare - werkelijkheid te brengen als in een film maar mogelijk is.
Dat hij daar zo fenomenaal in slaagt is te danken aan een aantal factoren. Allereerst worden de gebeurtenissen in hun werkelijke tijdsverloop getoond. We zijn zo'n twintig aaneengesloten minuten aanwezig in een danszaal en aansluitend daarop bij het naar buiten gaan van de gasten. De camera bevindt zich vrijwel steeds op ooghoogte, tussen de mensen, alles wordt gezien vanuit de positie van iemand die er zelf bij is. De scherptediepte loopt meestal van dichtbij tot oneindig - deep focus - zodat de toeschouwer bij het kijken minder gestuurd wordt door de camera. Verder verandert de lenshoek weinig: een mens heeft tenslotte ook geen zoom-ogen. Wanneer iemand van dichtbij wordt gezien, is het niet omdat er wordt ingezoomd, maar omdat die persoon daadwerkelijk naderbij komt, of omdat de cameraman naar hem toe loopt. Eén keer wordt er helaas wel ingezoemd, namelijk op Valeri Gergjev, die verrassend het dansorkest dirigeert. Waarmee we komen op de muziek en het geluid. Je hóórt de ruimte van de zaal zoals hij zou klinken wanneer je erin stond. Over spectaculair geluid gesproken! Wat verder aan het realiteitsgehalte bijdraagt is dat het bal ook buiten de blik van de camera verdergaat. Er is een 'echt' bal gaande, en daarbij is een camera aanwezig, wat een heel ander resultaat blijkt op te leveren dan de methode waarbij de deelnemers gaan dansen wanneer ze in beeld komen. En dan als verfijnd detail de steelse blikken die een of twee mensen op de camera werpen terwijl ze langs lopen. Of dat nu afgesproken is of niet, het draagt alleen maar bij aan het gevoel van authenticiteit.
De finale van Russian ark is niet alleen een virtuose topprestatie. Eerder in de film vergeeft Sokoerov in de voice-over de tsaren al dat de schoonheid die ze hebben bewerkstelligd op veel ellende berust. De schoonheid overleeft. Het bal was ook een uiting van esthetische verfijning, alleen dan van een soort die vervliegt. Terwijl de gasten van het bal de trappen af ruisen - het schijnt 1913 te zijn - zegt Sokoerov: "Vaarwel Europa", omdat hij van mening is dat met de communistische revolutie van vier jaar later een einde kwam aan de positieve invloed van de West-Europese Verlichting op Rusland. Of hij gelijk heeft is een ingewikkelde discussie. Hij slaagt er in elk geval in de toeschouwers een gevoel van treurnis mee te geven over een verloren wereld waarvan zij heel even getuige hebben mogen zijn.

Hans Schoots

Op de mini-quiz van vorige maand zijn welgeteld drie reacties binnengekomen, allen met het juiste antwoord. De inzenders waren Peter Verstraten te Nijmegen, André Waardenburg & Piet van de Merwe van het filmblad Skrien en Leo van Hee van het Filmmuseum. De Searchers-DVD gaat naar Nijmegen. Het juiste antwoord was trouwens: John Wayne zei niet "Let's go home Betty" maar "Let's go home Debby" en Debby is Johns nichtje, niet zijn geliefde. Onbetrouwbare types beweren dat er maar drie reacties waren omdat niemand mijn column leest. Ik ben echter zo vrij er een bewijs in te zien voor mijn stelling dat de western in Nederland helaas morsdood is.

Naar boven