September 2003, nr 247
Reza Parsa
Niet vastgeroest
De Zweedse regisseur Reza Parsa breekt in Before the storm met vooroordelen. "De overdreven nadruk die mensen leggen op nationale en culturele verschillen is een van de grootste problemen van onze tijd."
Fraaie karakterstudies in Before the storm.
'Before the storm, een film van Reza Parsa.' De combinatie van regisseursnaam en filmtitel roept associaties op met winderige woestijnen en betekenisvolle autoritten van niks naar nergens door onherbergzame landschappen. Maar de film tart alle vooroordelen en blijkt niets te maken te hebben met de poëtische Iraanse cinema van Abbas Kiarostami en de familie Makhmalbaf. De in 1968 te Teheran geboren regisseur, die op zijn tiende naar Zweden verhuisde, laat zich eerder kennen als een erfgenaam van Maj Sjöwahl en Per Wahlöö, de Zweedse misdaadschrijvers die altijd zoveel meer aandacht hadden voor de motieven en de persoonlijke achtergronden van daders en speurders, dan voor het zo hoog mogelijk opschroeven van de spanning.
Ook als ik Reza Parsa ontmoet in een Amsterdams hotel, om te spreken over zijn in Chicago, Cannes en op andere festivals bekroonde film blijkt hij te beantwoorden aan het beeld van een echte Zweed, inclusief het lichte Scandinavische accent dat zijn verzorgde Engels siert. De vooroordelen en misverstanden die voortkomen uit zijn naam en afkomst kent Parsa, en hij wordt er niet altijd blij van. "De overdreven nadruk die mensen leggen op nationale en culturele verschillen is een van de grootste problemen van onze tijd. Iemand beweerde, en dat was geloof ik bedoeld als compliment, dat een geboren Zweed of een Fransman nooit zo'n film had kunnen maken als Before the storm, vooral vanwege de portrettering van de Arabische taxichauffeur Ali en zijn 'gemengd Zweedse' gezin. Ik heb toen geantwoord dat ik dat een treurige gedachte vond. Mijn film gaat over mensen die voor grote keuzes staan, en hoe ze daarmee om gaan. Dat zijn universele problemen, die los staan van cultuur of afkomst. Volgens mij is dat ook wat het gewone publiek herkent als ze mijn film zien. De meeste filmbezoekers hebben volgens mij geen idee hoe de regisseur heet, laat staan waar hij vandaan komt, en eigenlijk vind ik dat een goede zaak."
Eerlijk
Ondanks zijn afkeer van nationale clichés beaamt de regisseur dat er wel degelijk zoiets bestaat als een Scandinavische cinema, met een eigen herkenbare toon. Vooral in zijn invoelende portrettering van adolescente personages voelt Parsa zich verwant aan landgenoot Lukas Moodysson. "We kennen inderdaad een traditie in sterke jeugdrollen. Ik denk dat het iets te maken heeft met de benadering. We zien kinderen en pubers niet als compleet andere wezens. Net als bij ieder personage dat je verzint moet je je bij jongeren afvragen: wat zou ik doen in deze situatie. Er is geen enkele reden te bedenken waarom je geen geloofwaardige jeugdrol zou kunnen schrijven als je het zo benadert. Iedereen is ooit jong geweest, dus in principe moet je gewoon uit eigen ervaring kunnen putten."
Daarnaast denkt Parsa dat het hoge niveau van Zweedse jeugdrollen ook een praktische oorzaak kent. "Vooral in Hollywood denk ik dat ze bij audities van kinderen altijd de schattigste uitzoeken. Wij kijken vooral naar het acteertalent. Ook belangrijk als je werkt met kinderen is het om eerlijk te zijn. Zij moeten altijd kunnen zeggen als iets hen niet aanstaat, bijvoorbeeld als ze zich ongemakkelijk voelen bij een situatie die ze moeten spelen. Omgekeerd moet je als regisseur ook kritisch zijn op hen. Als ze het niet goed doen, of als ze er met hun aandacht niet bij zijn moet je er niet omheen draaien. Gewoon rechtstreeks vragen of ze beter hun best willen doen werkt bij jeugdacteurs vaak wonderwel."
In het geval van Before the storm bedacht Parsa bovendien een manier om de acterende kinderen nog beter te motiveren: hij liet ze zelf een contract opstellen. Emil Odepark, die de rol van het getreiterde jongetje Leo speelt, beloofde in zijn contract, dat hij ieder zinnetje zou veranderen dat niet klonk alsof iemand van zijn leeftijd het echt zou kunnen zeggen. "Dat hebben we geweten", vervolgt Parsa, "ik denk dat hij minstens de helft van zijn teksten heeft veranderd."
Communie
Before the storm werd gedraaid in 1999, dus nog vóór 11 september, en ver voordat het op een hoop gooien van Arabieren, moslims en terroristen een internationale sport werd. Vooral gezien tegen de actuele achtergrond maakt Parsa's portrettering van vrijheidsstrijders (of moet je toch zeggen: terroristen?) uit een niet nader genoemd Arabisch land een opmerkelijk uitgebalanceerde indruk. Zelfs de fanatieke vrouw die hem onder druk zet om een politieke aanslag te plegen krijgt een motivatie mee waar je begrip voor kunt opbrengen.
Een dergelijke nuancering is terug te vinden in vrijwel alle personages, waardoor Before the storm een aaneenschakeling wordt van fraaie karakterstudies. Dat wekt echter ook de indruk alsof de filmmakers doorlopend de kool en de geit proberen te sparen. Parsa is het daar niet mee eens. "We tonen de personages in hun omgeving, om de kijker zoveel mogelijk informatie te geven. Maar het is nu eenmaal makkelijker om een hard oordeel te vellen over een situatie naar gelang je over minder feiten beschikt. Meer informatie leidt tot minder vastgeroeste standpunten. Dat maakt de wereld misschien minder overzichtelijk, maar de werkelijkheid is nu eenmaal niet eenduidig en zwart-wit."
Mede om die reden kozen Parsa en medescenarist Mikael Bengtsson er voor om Ali en zijn familie christelijk te maken. "Het begon eigenlijk als een praktisch scenarioprobleem. We wilden de druk op Ali opvoeren door ervoor te zorgen dat hij eigenlijk ergens anders moest zijn, op het moment dat hij de aanslag zou plegen. Een verjaardag leek ons nogal saai, en toen bedachten we dat zijn dochter misschien communie kon doen. Het leverde meteen een mooie verhaallijn op over die dochter, die naar deze grote gebeurtenis toeleeft terwijl pa iets compleet anders aan het hoofd heeft. Door die communie krijg je ook weer een andere kijk op Ali, die er realistischer en menselijker van wordt. Ik denk dat veel mensen onbewust klakkeloos aannemen dat hij moslim is, en misschien zelfs wel dat zijn dochters het ook zullen zijn. We wilden Ali en de andere hoofdpersonen juist niet neerzetten als vertegenwoordigers van een bepaalde groepering of nationaliteit. We tonen hem als een individu. Net zoals ik, en de meeste mensen op deze wereld ook in de eerste plaats als een unieke persoon benaderd willen worden."
Fritz de Jong
