Juni 2004, nr 256

The day after tomorrow

Invasie van ijsvingers

In de energieke rampenfilm The day after tomorrow wordt het noordelijk halfrond bedekt door een ijskap die is veroorzaakt door de opwarming van de aarde. Dit scenario lijkt uit de duim gezogen, maar is lang niet zo onwaarschijnlijk als het klinkt. Eerst de feiten, vervolgens de fictie.

De oceaanstromingen.

De feiten
Wie zich stiekem verheugt op warmere zomers vanwege de klimaatverandering, zou wel eens bedrogen uit kunnen komen. Niet de zwembroek maar de ijsmuts wordt het kledingstuk van de toekomst. Hoe kan het dat de opwarming van de aarde juist een nieuwe ijstijd zou kunnen veroorzaken?
De verklaring is te vinden in de oceaan: de Warme Golfstroom kan ons in de steek laten. Noord-Europa dankt zijn milde klimaat aan deze Warme Golfstroom, die bij de Golf van Mexico begint en overgaat in de Noord-Atlantische Drift die bij Ierland Europa bereikt. Die warme Drift wordt wel de centrale verwarming van Europa genoemd en zorgt er bijvoorbeeld voor dat we geen verdwaalde ijsbergen langs Scheveningen zien drijven en dat de haven van Moermansk bij de Barentszzee ook in de winter bereikbaar blijft. Ter vergelijking: Disko op Groenland ligt op dezelfde 70e breedtegraad en zoals bekend is het ijs daar wel alomtegenwoordig. Groenland staat dan ook onder invloed van de koude Labradorstroom uit de Noordelijke IJszee.
De Warme Golfstroom zou wel eens kuren kunnen gaan vertonen door de opwarming van de aarde. Het ijs van de smeltende poolkappen bestaat namelijk uit zoet water dat zich met de zoute oceaan mengt. Zout water is zwaarder dan zoet water en het zakken van het zoute water veroorzaakt normaal gesproken een geheel eigen onderstroom in de oceaan. Om het gat van dat dalende water te vullen, wordt warm oppervlaktewater aangezogen (dit heet thermohaline circulatie). Als het oceaanwater niet zout genoeg meer is om naar de bodem te zakken, wordt er dus ook geen warm water aangezogen. De oceaanstromen zouden dan zo in de war kunnen raken dat de Warme Golfstroom tijdelijk stopt en het noordelijke halfrond overgeleverd raakt aan de stromingen uit de noordelijke IJszee. Pas als de ijskappen ophouden te smelten, dan zakt het zoute water weer weg naar de bodem en warmt Noordwest-Europa weer op.

Bevroren Thames
The day after tomorrow maakt van de gevolgen van dit proces zwaar aangezet spektakel maar zijn premisse is niet uit de duim gezogen. Een extreme klimaatomslag in een redelijk korte tijd heeft de aarde al vaker beleefd. Niet lang geleden was er de Kleine IJstijd, die duurde van 1459 tot het eind van de achttiende eeuw, toen de Baltische Zee, de Thames en de Spaanse Tagus bijna elke winter bevroren waren.
Veel ingrijpender was de IJstijd. Op het hoogtepunt 18.000 jaar geleden (geologisch gezien is dat héél kort geleden), waren een groot deel van Noord-Amerika (inclusief New York), Noord-Europa (tot Frankrijk) en Siberië bedekt door een ijskap. Hierna werd het weer langzaam warmer, tot 13.000 jaar geleden toen de temperatuur ineens weer abrupt daalde. 11.500 jaar geleden steeg de jaarlijkse temperatuur op Groenland binnen 50 jaar weer met maar liefst 7 graden en kwamen we in de interglaciale zone terecht zoals we die nu kennen. De gemiddelde wereldwijde temperatuursstijging in de 20e eeuw was 0,6 graden, de voorspelling van het klimaatrapport IPCC is dat in het jaar 2100 de gemiddelde temperatuur met 5,8 graden zal zijn gestegen.
De gigantische temperatuursfluctuatie uit de laatste IJstijd is vermoedelijk veroorzaakt door het stoppen van de thermohaline circulatie, de warmte- en zoutcirculatie van de oceanen die hierboven is beschreven. The day after tomorrow had zich dus ook af kunnen spelen op 'the day after 11.500 years ago'.

Eén seconde
In The day after tomorrow waait er binnen een week een ijzige superstorm over Amerika die alles binnen een seconde bevriest. Dat is natuurlijk zwaar overdreven maar logisch voor een actiefilm die er een beetje de vaart in wil houden. In de film zien we hoe een vliegtuigje in de lucht stilvalt omdat de brandstof bevriest, wat pas bij -100 graden gebeurt. Ook wordt gerept over een mammoet die met zijn prooi in de bek bevroren is teruggevonden, alsof hij in één seconde is overvallen door de kou. Dat laatste is echt gebeurd en wetenschappers hebben er nog geen verklaring voor. In het dagboek over de expeditie naar Nova Zembla van Willem Barentsz en consorten, wordt ook beschreven hoe de vlag die ze buiten de schoorsteen steken om te zien waar de wind vandaan komt, binnen luttele seconden bevriest.
Geologisch gezien zit de hele aarde nog steeds in de IJstijd, want de temperaturen waren lang geleden veel hoger dan tegenwoordig. 100 miljoen jaar geleden was de oceaan fijn zwembadwater met zo'n 20 graden op de bodem (nu is dat 0 graden) en waren er bossen te vinden op de polen. Daarom vind je bijvoorbeeld in het Engelse Hertfordshire zowel resten van olifanten, tijgers, leeuwen en mammoeten. Het nu zo lieflijke Engelse landschap is vaak veranderd van een tropische jungle tot een bevroren woestenij en weer terug. Omdat er relatief weinig ijstijden zijn, wordt wel beweerd dat de broeikas de normale staat van de aarde is. De aarde heeft al menig rampenscenario geschreven waar Hollywood nog een puntje aan kan zuigen.


De oorzaken
Een van de oorzaken van eerdere klimaatveranderingen zijn de Milankovitch-cycli: de aarde draait geen perfecte cirkel rond de zon (hij maakt dus een ellips) en ook de aardas 'tolt'. Er zijn drie cycli: 96.600 jaar, 41.000 jaar en 13.500-29.000 jaar, waarin de aarde verder en dichter bij de zon staat. De straling van de zon zelf is 20 tot 30% toegenomen sinds de vorming van het zonnestelsel.

De IJstijd 18.000 jaar geleden.

Het broeikaseffect heeft, al vele miljoenen jaren grote invloed, en dan met name het koolstofdioxide(CO2)-gehalte. Russische wetenschappers hebben bij Vostok, Antarctica ijsmonsters bestudeerd en sommige luchtbellen die daar inzaten waren heel oud. Die gevangen lucht zegt ons iets over de samenstelling van de dampkring op een bepaald moment. De wetenschappers toonden zo aan dat er een correlatie is tussen het CO2-gehalte en de temperatuur op aarde.
De koolstof-cyclus is een van de belangrijke maar ook slecht begrepen processen op aarde. Het CO2-gehalte kan drastisch fluctueren. Ten tijde van de dinosauriërs was het CO2-gehalte vermoedelijk vijf keer zo groot als nu. CO2 komt door de verschillende processen in de atmosfeer. Het bewegen van tektonische platen en vulkaanuitbarstingen brengen veel CO2 in de lucht. Ook diepliggende dode planten, opgewarmde stenen, neerslag en sedimenten laten veel CO2 los.
De industriële revolutie waarbij de mens grote hoeveelheden olie, gas en kolen vol met door fossielen gevormd CO2 uit de aarde haalt, gooit nu roet in het eten. De kleine roetdeeltjes dalen ook neer op sneeuw. Normaal gesproken zorgt spierwitte sneeuw ervoor dat de zonnestralen direct gereflecteerd worden, zodat ze geen kans krijgen de sneeuw op te warmen. Sneeuw met een laagje roet absorbeert de zonnestralen wel, waardoor het sneller smelt.
(bronnen: Earth story, BBC Books, 1999; Atlas van de Oceanen, Tirion, 2000; Algemene Geologie, Wolters-Noordhoff, 1992)


De fictie
Hoe kan een mens worden gestopt? Door zijn enige natuurlijke vijand: zijn medemens. Door zichzelf ten gronde te richten. En door de natuurkrachten. Regisseur Roland Emmerich heeft met de spektakelfilm The day after tomorrow alledrie de doemscenario's gecombineerd.

The day after tomorrow.

Emmerich laat met The day after tomorrow het lachwekkende rariteitenkabinet van Godzilla achter zich. Van invasieparanoia à la Independence Day is Emmerich nog niet genezen, alleen is het nu geen buitenaardse wezen of een gemuteerd monster dat in rap tempo nadert, maar de planeet zelf die zich tegen haar dappere aardbewoners keert.
Hoewel The day after tomorrow begint met een ferm geplante Amerikaanse vlag op Antarctische bodem, en vol zit met Amerikaanse architectonische symbolen, irriteert de heroïek minder dan bij Independence Day. Dat komt vooral door de beminnelijke acteurs in de hoofdrollen: Dennis Quaid en Jake Gyllenhaal (Donnie Darko) als klimatoloog en hoogbegaafde tiener, tevens vader en zoon. Zij nemen hun rollen serieus en het script geeft ze de ruimte, binnen de kaders die het rampengenre voorschrijft natuurlijk. Verder is er nog een derde hoofdpersoon die om de aandacht strijdt: het ijs. Als een levend organisme komt het gulzig dichterbij. Zijn ijsvingers reiken naar zijn prooi en kapselen alles in wat op hun weg komt.

Mexicaanse grens
In afwachting van die ijzige superstorm is een groepje mensen, waaronder Gyllenhaal en drie studievrienden, gevlucht naar de Manhattan Public Library in New York, een plek die natuurlijk symbool staat voor het menselijk vernuft. Een bibliothecaris wil koste wat het kost de Gutenberg-bijbel uit zijn collectie zeldzame boeken bewaren, als symbool voor het begin van het tijdperk van de rede.
Het verstand heeft de vice-president van de VS in ieder geval in de steek gelaten. Hij wordt neergezet als een domme, koppige man die geen kritiek duldt en het advies om te evacueren in de wind slaat. Economische motieven weerhouden ook andere machthebbers ervan om Quaids doemscenario serieus te nemen. 'Politiek geladen' is ook de scène waarin de Amerikanen de Mexicaanse grens over willen, want pas op die breedtegraad zullen ze veilig zijn. Mexico sluit echter de grenzen zodat de Amerikanen massaal illegaal de grensrivier doorwaden.

Breuk
In grote lijnen bejubelt de film de overlevingskracht van de individuele mens, maar kritiek op zijn gedrag als kuddedier is er wel degelijk te vinden. De filmmakers hebben dan ook een heuse ecologische missie: net zoals Jurassic Park de dinosauriërrage ontketende, willen zij nu de opwarming van de aarde en de gevolgen ervan (droogte, overstromingen) op de kaart zetten. Ook scheppen ze op dat ze de film 'CO2-neutraal' hebben gemaakt: een organisatie hield nauwlettend in de gaten hoeveel koolstofdioxide de filmset gebruikte en investeerde dat weer terug in verantwoorde bosprojecten. Irritant predikend is de film desondanks niet en of de film nou goed afloopt valt ook te betwisten.
Visueel zit het wel snor met de film. Mooi duister is het Russische spookvrachtschip dat de straten van New York binnen komt varen, en ouderwets muffig zijn de kantoortjes waar de wetenschappers zitten te worstelen met nieuwe data. Alleen het begin waarin Quaid zijn wetenschappelijk bewijs redt door over een gigantische breuk in de ijskap te springen, zal menig bedaarde wetenschapper de wenkbrauwen doen fronzen. Effectiever zijn de luchtopnames van een ijsvlakte waar een piepklein kampement is opgezet, of waar een eenzaam vliegtuigje overheen vliegt. De mens is nietig ja, dat wisten we, maar het is altijd fijn om dat nog even onder de neus gewreven te krijgen.

Mariska Graveland

The day after tomorrow
Verenigde Staten, 2004
Productie: Mark Gordon, Roland Emmerich
Regie: Roland Emmerich
Scenario: Roland Emmerich, Jeffrey Nachmanoff
Camera: Ueli Steiger
Montage: David Brenner
Art direction: Barry Chusid
Muziek: Harald Kloser
Met: Dennis Quaid, Jake Gyllenhaal, Emmy Rossum, Dash Mihok, Jay O. Sanders
Kleur, 130 minuten
Distributie: Twentieth Century Fox
Te zien: vanaf 27 mei

Naar boven