September 2004, nr 258

Eeuwige zonneschijn en de zonsondergang

De liefde is deze maand alomtegenwoordig in de bioscoop. Soms waart hij rond als een spook uit het verleden, soms slaat hij in als een bliksemschicht en soms staat de liefde op een sudderplaatje. In de waanzinnig mooie film Eternal sunshine of the spotless mind, naar het script van Charlie Kaufman, laten twee ex-geliefden hun herinneringen aan elkaar wissen. Ook in het donker-romantisch Gegen die Wand probeert een verlopen dertiger zijn verdriet om een verloren geliefde te vergeten. Allemaal willen ze door een nieuwe liefde worden wakker gekust.

Eternal sunshine of the spotless mind.

De zon schijnt bijna niet in de wonderlijke film Eternal sunshine of the spotless mind van Michel Gondry. De lucht klaart even op als Jim Carrey en Kate Winslet in de film verliefd op elkaar worden, totdat het onweer losbarst en hun liefde ten einde loopt. Daarvoor en daarna is het grauw.
Alles is beter dan grauw. Niemand wil middelmatig zijn en dat is eigenlijk ook weer een middelmatige wens. De liefde lost dit probleem tijdelijk op. Bij een geliefde voel je je uniek, je wordt vanzelf leuker als je bij hem bent. Ook al blijft de eeuwige twijfel of hij een ander misschien niet nóg leuker vindt. Je kijkt dan via zijn ogen naar jezelf. Voldoe ik wel aan zijn en mijn hoge standaard? Is zijn leven in de loop der tijd vanzelf het mijne geworden? Wat is nog van mezelf? Zo jaag je elkaar op en rem je elkaar af. Tot zover is er niets aan de hand, zolang je het elastiek maar genoeg laat vieren. Afhankelijkheid is een langzaam gif. Want uiteindelijk komt het erop neer dat je het toch allemaal in je eentje moet doen, ook dat 'jezelf uniek voelen'. De ander kan je niet gelukkig maken, dat moet je zelf doen.
In Eternal sunshine of the spotless mind zegt de flamboyante Clementine (Kate Winslet) dan ook tegen de timide Joel (Jim Carrey): "Ik ben geen concept. Te veel jongens denken dat ik hen compleet ga maken of hen weer tot leven ga brengen, maar ik ben alleen maar een meisje dat in de war is, op zoek naar haar eigen gemoedsrust."
Clementine is waarschijnlijk bang een soort Oblomov te hebben getroffen. De Russische romanfiguur Ilja Iljitsj Oblomov uit 1859 ligt de hele dag apathisch in bed, omdat het leven toch zinloos is. Soms doet hij een poging om op te staan, maar dan is hij zijn schoenen kwijt, en als hij een brief wil schrijven is de inkt op. Als hij dolverliefd wordt op een zangeres, denkt hij dat zij de enige is die hem een nieuw doel in het leven kan geven. Het wordt uiteindelijk niets tussen de twee omdat zijn keel te droog is om haar de liefde te verklaren. Zo blijft alles bij het oude.

Rimpelloos
Clementine wil het leven juist met volle teugen drinken. Ze wil niet eindigen als de 'dining dead', de stelletjes die je in restaurants zwijgend ziet dineren. Een rimpelloos leven is geen leven. Niet voor niets zitten er barsten in de bevroren Clyde River, waar Clementine met Joel een gelukkig moment beleeft, 's nachts onder de sterrenhemel. Barsten maken het ijs spannender. De zon schijnt misschien eeuwig voor rimpelloze mensen met een ziel zonder vlekken, zoals in de filmtitel, maar eeuwige zon gaat ook vervelen.
Rimpelloos is de relatie tussen Clementine en Joel allesbehalve, en Clementine besluit dan ook om Joel na hun breuk uit haar geheugen te wissen. Letterlijk. Via het obscure bedrijf Lacuna, Inc. laat ze haar brein zo bewerken dat alle hersencellen worden vernietigd waarin een herinnering aan Joel ligt opgeslagen (zie www.lacunainc.com). Maar als je de slechte herinneringen uitwist, verdwijnen ook de goede. Dat is nog maar het begin van een krankzinnige rit door het brein van een gewone sterveling die toevallig verliefd werd, zoals Kaufman ook al eerder de hersenen van een beroemd acteur exploreerde in Being John Malkovich.
De film van Michel Gondry (
Human nature) bewijst weer eens dat er gelukkig plek is in Hollywood voor eigenzinnige geesten. In Kaufmans onnavolgbare script worden de meest bizarre voorvallen gepresenteerd alsof het de normaalste zaak van de wereld is, terwijl het hart van de film wordt gevormd door een mooi, levensecht liefdesdrama dat waarachtig weet te ontroeren. Bijvoorbeeld in de scène waarin Clementine en Joel afzonderlijk van elkaar op een bandrecorder inspreken waarom het is mis gegaan tussen hen. Geen groot drama, maar kleine irritaties en geheime gedachtes die je eigenlijk nooit uitspreekt. "Het viel me tegen dat ze meer een tijdschriftenlezer blijkt te zijn dan een boekenlezer." "Ik vind mezelf niet leuk meer als ik bij hem ben."
Ze willen na de breuk met een schone lei beginnen, door alles te vergeten en zo de pijn te verzachten. Heeft lijden zin?, is de aloude vraag die Kaufman en Gondry dan ook opwerpen. Zijn vreugde en leed niet onafscheidelijk? En ook al klinkt het verleidelijk om de slechte herinneringen te kunnen uitwissen, toch is dat uiteindelijk natuurlijk niet de oplossing, want zoals bekend besta je niet zonder herinnering. Dan wordt alles grauw. Eternal sunshine of the spotless mind zelf ontsnapt aan alle middelmaat. De film is volstrekt uniek.


Eternal sunshine of the spotless mind drijft mild de spot met mensen die beroemde schrijvers citeren. Hier is er een van de Engelse dichter Alexander Pope, waaraan de film zijn titel heeft ontleend:

How happy is the blameless vestal's lot!
The world forgetting, by the world forgot.
Eternal sunshine of the spotless mind!
Each pray'r accepted, and each wish resign'd.
(uit het gedicht 'Eloisa to Abelar', 1717)


Energie-uitbarsting
De Duitse Gouden Beer-winnaar Gegen die Wand heeft een totaal andere vorm dan Eternal sunshine of the spotless mind maar bezit hetzelfde hart. Gegen die Wand is een donker-romantische film die niet vaak meer wordt gemaakt, een energie-uitbarsting met een rouwrandje. Het verhaal ontspoort soms wel erg dramatisch maar is ook turbulent genoeg om je mee te zuigen. Hoofdrolspeler is Cahit, een postpunker van in de dertig, geboren in Hamburg uit Turkse ouders, die zijn dagen slijt als glazenophaler in het concertpodium Die Fabrik. Hij lacht nooit en heeft nog steeds een poster van Siouxie and the Banshees op zijn kamerdeur hangen. Hij heeft zijn leven op een laag pitje gezet, totdat hij de mooie Turkse Sibel ontmoet, een wilde jonge meid die aan het spiedende oog van haar ouders wil ontsnappen. Zonder dat ze elkaar kennen trouwt Cahit met haar, om Sibel zo de vrijheid te geven om er op los te leven.

Gegen die Wand.

Cahit vegeteert ondertussen verder in zijn ranzige appartement, rouwend om zijn gestorven echtgenote. Hij is iemand die baat zou hebben bij een hersenbehandeling van Lacuna, Inc. uit Eternal sunshine. Zijn redding komt als Cahit verliefd wordt op de explosieve Sibel. Ze blijken bij elkaar te passen. Cahit was 'dood' voordat zij in zijn leven kwam. Sibel op haar beurt leeft niet maar overleeft. Beiden probeerden zich van kant te maken. Maar je kunt ook een einde maken aan je oude leven zonder zelfmoord te plegen, zegt een arts. Hoe? Door een nieuw leven te beginnen. Als je de wereld niet kunt veranderen, verander dan jezelf, zo wordt gezongen in het nummer van The The dat in Gegen die Wand wordt aangehaald. Ze wíllen allebei wel uit hun wereld ontsnappen maar lopen tegen een denkbeeldige muur aan. De liefde zou die muur, heel romantisch, omver moeten werpen.
Er zijn twee versies van de liefde te vinden in Gegen die Wand. Eén is de rauw-romantische, met veel bloed en gebroken glazen - een liefde als een punksong. De andere is de cynische variant, zoals iemand zegt in de film: "Liefde is als een draaimolen, stop er wat geld in en hij begint te draaien, maar alleen in kringetjes en het paard waarop je zit is van hout." Er zijn natuurlijk nog talloze andere versies van de liefde, die je zelf bij beide films kunt verzinnen: die van een nachtelijke fietstocht langs de rivier en van blote voeten in het gras.

Mariska Graveland

Eternal sunshine of the spotless mind
Verenigde Staten, 2004
Productie: Anthony Bregman, Steve Golin
Regie: Michel Gondry
Scenario: Charlie Kaufman
Camera: Ellen Kuras
Montage: Valdís āskarsdóttir
Art direction: Dan Leigh
Muziek: Jon Brion
Kleur, 108 minuten
Met: Jim Carrey, Kate Winslet, Kirsten Dunst, Elijah Wood, Mark Ruffalo, Tom Wilkinson
Distributie: A-Film
Te zien: vanaf 16 september

Gegen die Wand
Duitsland, 2004
Productie: Stefan Schubert, Ralph Schwingel
Regie en scenario: Fatih Akin
Camera: Rainer Klausmann
Montage: Andrew Bird
Art direction: Tamo Kunz
Muziek: Depeche Mode, The Birthday Party, Sisters of Mercy
Kleur, 123 minuten
Met: Birol Ünel, Sibel Kekilli, Catrin Striebeck, Güven Kiraç, Meltem Cumbul
Distributie: Cinemien
Te zien: vanaf 2 september


Een flirt van 72 uur
Schrijver en essayist K. Schippers vult in september drie zalen van De Balie in Amsterdam met 72 uur film onder de titel 'K. Schippers en de liefde - een flirt van 72 uur'. Vanaf 18 september acht uur 's avonds presenteert hij een etmaal lang zijn favoriete films. Zeven jaar geleden stelde hij ook al een 24 uur durende programma samen, genaamd 'The lost weekend'. Als dit nieuwe hoogstandje iets bewijst is het Schippers' eclecticisme. Hij is een alleseter, die evenveel houdt van speelfilms, cartoons, documentaires als van experimenteel werk. Andy Warhol (Shoulder, Kiss, Couch) is hem even lief als Howard Hawks (To have and have not), hij kan evengoed door de deur met Buster Keaton (Sherlock Jr.) als met Stan Brakhage (Window water baby moving). Schippers koos ook een flink aantal Nederlandse documentaires en experimentele films uit.
K. Schippers schrijft in de inleiding van het programmaboekje: 'Niemand heeft een volledig overzicht. Iedereen zal een keuze moeten maken, als in een stad, met haar vele verlokkingen. Zo groeit een programma, dat je kunt vergelijken met de verschillende genres in de literatuur: speelfilm (roman), documentaire (essay) en de soms uiterst korte film (gedicht), met vele overlappingen tussen de drie, onvermengd komen ze niet vaak voor. We ontdekken meer, muziek, van de rumba tot een citer-deuntje, cartoons, slapstick, Andy Warhols vrienden die elkaar kussen, een man een vrouw, een vrouw een vrouw, een man een man.'
Voor de filmtitels: www.debalie.nl of 020-5535151.

Lady in the lake, te zien in 'K. Schippers en de liefde'.


Before sunset

Negen jaar na het romantische drama Before sunrise treffen Ethan Hawke en Julie Delpy elkaar opnieuw als verwante zielen in een romantische Europese stad. Na een gedenkwaardige nacht in Wenen, krijgen Hawke en Delpy in Parijs tot zonsopgang de tijd om uit te zoeken of ze de rest van hun leven met elkaar moeten delen.

Waar wachten ze op?

Wat waren ze mooi, jong en gretig, toen ze elkaar in de lente van 1995 ontmoetten in een Oostenrijkse trein. In Before sunrise speelde Julie Delpy de Française Celine, een wijs de wereld inkijkende jonge vrouw die tijdens een nachtelijke wandeling door Wenen vertelde dat ze zich soms zo oud voelde. Ethan Hawke's Jesse was juist een typische Amerikaanse jonge hond, die het gevoel had dat niets wat hij meemaakte ooit meer was dan een generale repetitie. Maar in die Weense nacht van 15 op 16 juni was alles echt. Celine en Jesse kusten elkaar boven de stad hangend in het befaamde Reuzenrad, brooddronken van liefde.
Het charmerende spel van Hawke en Delpy en de wervelende dialogen van regisseur Richard Linklater sleepten de kijker mee in hun innige romance. Zo intens en puur was de connectie die Celine en Jesse voelden, dat ze het bij het onafwendbare afscheid niet over hun hart konden krijgen om adressen uit te wisselen. Een paar keer zouden ze elkaar misschien schrijven, waarna de correspondentie al gauw zou verwateren, zo vreesden ze. Of erger nog: misschien zouden ze een relatie beginnen die al snel zou vervallen in ondraaglijke banaliteit. Want mooi, jong en verliefd als ze waren, echt dapper waren Celine en Jesse natuurlijk niet. Hun eerste kennismaking schreeuwde om een vervolg, maar in hun angst om de herinnering aan de perfecte nacht te bezoedelen hielden de Amerikaan en de Française de boot af. Pas op het allerlaatste moment, toen Celine al in de trein naar Parijs zat, maakten ze een hopeloos romantische afspraak: over precies een half jaar zouden ze elkaar weer ontmoeten, hier in Wenen.

Boekhandel
Negen jaar later is Jesse opnieuw in Europa. De herinneringen aan zijn 'Brief encounter' in Wenen heeft hij opgeschreven in het boek 'This time', een literair verslag van de nacht van zijn leven dat succesvol genoeg blijkt om een Europese promotietour te rechtvaardigen. Een Franse journalist vraagt hem of de personages zich uiteindelijk aan hun afspraak hebben gehouden, en of het rendez-vous in Wenen ook werkelijk heeft plaatsgevonden. Jesse geeft geen uitsluitsel, en legt de bal terug bij de journalist. Als die gelooft dat de geliefden elkaar weer zullen zien is hij een romantische optimist, en als hij uitgaat van het tegendeel is een al te realistische pessimist.
Al gauw blijkt dat de pessimisten het bij het rechte eind hadden, want als Jesse buiten de boekhandel Celine ontmoet is al snel duidelijk dat ze elkaar al jaren niet meer gezien hebben. Het werpt meteen ook een ander licht op het korte fragment in Linklaters met ideeën overladen animatiefilm
Waking life (2001), waarin we Celine en Jesse als minnaars in bed zien liggen, terwijl ze een eerder gevoerde discussie over reïncarnatie dunnetjes over doen. Nu duidelijk is dat de tweede ontmoeting nooit heeft plaatsgevonden, moet deze scène zich bijna wel hebben afgespeeld in de fantasie van een van de twee geliefden. Of zou het toch een vooruitblik zijn naar gebeurtenissen die zich zullen gaan afspelen na Before sunset? Het is niet geheel ondenkbaar, aangezien Linklater, Hawke en Delpy vast van plan zijn om nog tenminste een film te maken over Jesse en Celine.

Grasduinend
Wat je ook moet denken van het post-coïtale onderonsje in Waking life, in Before sunset horen we in ieder geval dat de afspraak in Wenen niet is doorgegaan, en waarom. Zou de ontmoeting in Parijs hen wellicht de kans geven om de draad op te pikken? Jesse en Celine worden ogenschijnlijk terloops gevolgd door een camera, waarbij ingenieus verhuld wordt hoe technisch ingewikkeld het is om bewegende shots van langer dan vijf minuten te maken. Zo kuieren de dertigers door de stad, niet ver van de Notre Dame waar de moeder van Amélie Poulain zo bizar aan haar einde kwam.
Het overrompelende Parijs waar Amélie uiteindelijk inzag dat het leven bedoeld is om te omhelzen, lijkt mijlenver verwijderd van de gereserveerde stad waar Jesse en Celine elkaar opnieuw moeten leren kennen. Veel tijd hebben ze bovendien ook niet. In Wenen mochten ze nog een hele nacht filosoferen, de liefde bedrijven en het gesprek aangaan met een bonte parade van passanten, omdat Jesse's vliegtuig niet eerder dan de volgende ochtend naar Amerika zou vertrekken. In Parijs hebben ze slechts luttele uren tot zonsondergang, wanneer Jesse weer naar de States terug moet keren.
In Before sunrise walste Linklater nog luchtig met zijn protagonisten mee, ontspannen grasduinend door de hoogtepunten van de wisselend banale en wereldbestormende gedachtewisselingen van de verwachtingsvolle twintigers. In het vervolg kruipt hij in 'real time' bovenop de (zichtbaar oudere) huid van Jesse en Celine, opdat we maar geen woord of veelbetekenende blik zullen missen. Alsof die intense 'fly on the wall'-camera de tijdsdruk niet genoeg opvoert, worden de hoofdpersonen ook nog regelmatig met hun neus op de wijzers van de klok geduwd door Jesse's agent en door de privéchauffeur die hen van hot naar her door Parijs rijdt.

Gitaarliedje
Naast de langzaam maar zeker wegtikkende minuten speelt een heel ander tijdsbesef een rol. Als twintigers leken Jesse en Celine nog alle tijd van de wereld te hebben. Alle mogelijkheden lagen nog open. Inmiddels liggen de zaken anders, vooral voor Jesse. In Amerika wachten vrouw en kind op hem. Dat het geen gepassioneerd huwelijk is blijkt alleen al, wanneer Jesse opbiecht dat hij zijn boek geschreven heeft omdat hij hoopte Celine er mee terug te vinden. Al ligt zijn hart niet bij zijn echtgenote, Jesse houdt wel van zijn zoontje. Als hij nu zou besluiten in Parijs te blijven zou hij meer mensen verdriet doen, dan als hij destijds voor Celine zou hebben gekozen.
Toch zijn het niet deze consequenties die Jesse het meest lijkt te vrezen. Evenals Celine oogt hij ook nu weer overrompeld door de intense kracht van zijn verliefdheid. Hij voelt dat bijvoorbeeld als ze samen in haar artistiek gedecoreerde appartement belanden, en Celine hem een simpel gitaarliedje voorspeelt, dat in zijn naïeve schattigheid doet denken aan Phoebe Buffay's kinderlijke succesnummer 'Smelly cat' in de sitcom Friends. Natúúrlijk is Jesse tot over zijn oren verliefd als de Parisienne zwoel begint te dansen op Nina Simone's 'Just in time'. Die songtitel roept de vraag op of de overduidelijk voor elkaar bestemde geliefden ditmaal wel precies op tijd door zullen hebben dat ze bij elkaar horen. Hun voortdurende getalm belooft weinig goeds.
Een magisch moment in Before sunrise, waarin Jesse op het laatste moment terugschrok voor het terugvegen van een losse haarlok over Celine's voorhoofd wordt een film later door haar beantwoord met een op het laatste moment ingetrokken streling van zijn gezicht. Waar wachten deze mensen toch op? Waar zijn ze bang voor? Het antwoord krijgen we hopelijk over een decennium - en hopelijk eerder - als Linklater, Delpy en Hawke opnieuw een stukje meewandelen met Celine en Jesse. In de veertig zullen ze dan zijn. Misschien zijn ze dan ook eindelijk groot geworden.

Fritz de Jong

Before sunset
Verenigde Staten, 2004
Productie: Richard Linklater, Anne Walker-McBay
Regie: Richard Linklater
Scenario: Richard Linklater, Kim Krizan, Julie Delpy, Ethan Hawke
Camera: Lee Daniel
Montage: Sandra Adair
Art direction: Baptiste Glaymann
Muziek: Alex Wurman
Met: Julie Delpy, Ethan Hawke
Distributie: Warner
Te zien: vanaf 23 september


The apartment

Ook in een grote stad kun je je op een onbewoond eiland wanen. Totdat je een voetafdruk ontdekt en je geliefde ontmoet. In Billy Wilders The apartment overkomt dit een kantoorslaaf. De film is een ode aan de ondramatische liefde.

"Shut up and deal."

Wie met een getrouwde man vrijt, doet er goed aan geen mascara op te doen. Die loopt toch maar uit door de tranen die daarna gaan vloeien. Deze en andere liefdeslessen zijn te leren uit Billy Wilders The apartment, 44 jaar na dato nog steeds een heerlijke tragikomedie, lief en genadeloos. Lief in zijn meewarige blik op de eenzame zielen, en genadeloos in zijn oordeel over hypocriete schuinsmarcheerders. Het liftmeisje Fran (Shirley MacLaine) kent alle clichés waarmee mannen haar het bed in willen krijgen: "Mijn vrouw begrijpt me niet, het gaat al jaren niet meer goed. Jij bent het best wat me ooit is overkomen, vertrouw me, we vinden wel een oplossing." En toch legt ze het aan met haar getrouwde baas, ook al valt hij door de mand door haar honderd dollar te geven omdat hij niet wist wat voor kerstcadeau hij voor haar moest kopen. Ook aan 'hun' tafeltje bij de Chinees blijken al veel van zijn minnaressen plaats te hebben genomen, die allemaal dezelfde beloftes te horen hebben gekregen.

Rolodex
Fran valt dus voor foute mannen. C.C. Baxter (een verrukkelijke Jack Lemmon) is het tegenovergestelde en is dus niet spannend genoeg voor haar. Voor de buitenwereld is hij een sukkel die werkt voor een groot New-Yorks verzekeringsbedrijf waar hij promotie hoopt te maken door zijn appartement te verhuren aan collega's die hun minnares willen fêteren. Wij leren C.C. ook anders kennen: als hij alleen is. In die eenzame, onbewaakte momenten is Jack Lemmon op zijn best. Als hij in zijn appartement op de bank zit met een 'tv diner' op schoot of snipverkouden de afwas doet. Zelfs als C.C. nerveus achter zijn werkbureau zit te bellen om een ingewikkelde afspraak te verzetten, kun je eindeloos blijven kijken naar de minutieuze wijze waarop hij in zijn Rolodex bladert. Dan is hij zo schattig dat je hem wel kunt opvreten. Maar wil een man wel schattig zijn? Chris Penn kromp ineen als zijn vrouw hem 'beertje' noemde in Robert Altmans Short cuts. Een geliefde moet een beetje onbereikbaar blijven, geen muffe knuffel die in bed achterblijft.
Toch breekt Wilder een lans voor de ondramatische liefde. Een van de hoogtepunten uit The apartment is de scène waarin C.C. aan het ziektebed zit van Fran. Hij stelt voor om een potje te kaarten, maar neemt het spelletje veel te serieus. Fanatiek telt hij haar strafpunten bij elkaar op terwijl Fran langzaam indut. Dan dekt hij haar met zorg toe. Billy Wilder gelooft dus wel in de ware liefde: de liefde tussen de regels door. Twee mensen die niet vals zingen, misschien uit de maat, maar wel oprecht.
Later zegt C.C. dat hij zich voelde als Robinson Crusoë die gestrand is tussen 8 miljoen New-Yorkers, totdat hij de voetafdruk zag van Fran. Voor haar maakt hij spaghetti die hij uit laat lekken op een tennisracket. Zo'n man is geen sukkel maar is goud waard. Maar zodra hij zich onder zijn collega's bevindt, komt de conformist weer in hem boven. Dan is hij geen Robinson Crusoë meer, maar een van de 8 miljoen mensen, die zo graag belangrijk gevonden wil worden en daarvoor maar al te graag de hielen van zijn meerderen wil likken. Dan is C.C. een werkslaaf die meewaait met elke lauwe windvlaag. Als het stormt duikt hij weg. Heel onvolmaakt, heel menselijk dus.

Mariska Graveland

The apartment
Verenigde Staten, 1960
Productie en regie: Billy Wilder
Scenario: Billy Wilder, I.A.L. Diamond
Camera: Joseph LaShelle
Montage: Daniel Mandell
Art direction: Alexander Trauner
Muziek: Adolph Deutsch
Met: Jack Lemmon, Shirley MacLaine, Fred MacMurray, Ray Walston
Zwart-wit, 125 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: vanaf heden

Naar boven