Oktober 2004, nr 259

The five obstructions

Sardonisch duel

Twee Deense filmvirtuozen - Lars von Trier en Jørgen Leth - dagen elkaar in The five obstructions uit tot een duel met de camera. Uit het wapengekletter is een wondermooie film ontstaan.

Lars Von Trier zou Lars Von Trier niet zijn als hij anderen niet met Machiavelliaans plezier het leven zuur zou maken. Maar collega filmmaker Jørgen Leth is daarop voorbereid; hij laat zijn uitdager met zijn stormram tekeer gaan, maar houdt de deur tot zijn vesting hermetisch dicht. Behalve een intellectueel machtsspel tussen twee vooraanstaande Deense regisseurs is The five obstructions een discussie over de regels van het filmvak, over toeval en controle, maar het is ook de wraak van de leerling op de leraar, de documentaire-variant op de klassieke vadermoord à la Oedipus, al noemt Von Trier zijn opdrachten liefst therapie voor de oudere Leth, die er geen geheim van maakt dat hij regelmatig met depressies kampt.
Een echte leerling was Von Trier (Breaking the waves, Dogville) overigens nooit van Leth. Ze kwamen elkaar wel tegen bij het Deense Filminstituut, toen de jonge Von Trier daar stage liep in het archief en Leth er programmeur was. Toen Von Trier op een dag Leths korte film De perfecte mens uit 1967 op een montagetafel bekeek, wilde hij er met Leth over praten, maar die poeierde hem af.

Halve seconde
Diezelfde film vormt in The five obstructions de basis voor vijf remakes, waarvoor Von Trier de uitgangspunten bepaalt. De gesprekken tussen de twee worden afgewisseld met zwart-wit scènes uit het origineel uit 1967 en de nieuwe versies die Leth in opdracht van Von Trier heeft gemaakt. Omdat Leth bekend staat om zijn voorliefde voor lange takes, stuurt Von Trier hem op stap met als doel geen take van langer dan twaalf frames (een halve seconde) te maken. Als Leth zegt dat hij graag op een set werkt, verbiedt Von Trier hem dat. Voor de tweede versie heeft Von Trier het gemunt op Leths afstandelijkheid als observator: hij stuurt hem voor een decadente scène naar de meest miserabele plek op aarde. Als blijkt dat Leth elk obstakel in een inspiratiebron verandert, weigert Von Trier hem nog een beperking op te leggen. Maar ook die test doorstaat Leth glansrijk. Wanneer Leth verklaart hoe hij het toeval in zijn werk koestert, veroordeelt Von Trier hem sardonisch tot het maken van een tekenfilmversie, waarin voor toeval geen ruimte bestaat. Maar zelfs daar slaat cartoon-hater Leth zich doorheen. De onzekere factor zit hem immers al in het spel dat de regisseurs met elkaar spelen.
Voor filmmaken geldt hetzelfde als voor de confrontatie tussen Leth en Von Trier: je kunt nooit helemaal controleren wat er gebeurt. En dat is precies waardoor Von Trier het gevecht van Leth verliest. Hoewel hij ernaar streeft filmveteraan Leth te 'breken' en 'rotzooi' te laten maken, inspireren de beperkingen Leth alleen maar en kan de virtuoos stomweg niet anders dan mooie films maken. De wijze waarop Von Trier zijn nederlaag erkent is wondermooi: hij onderwerpt zich door de totale controle op te eisen voor de laatste versie die een ode wordt aan zijn uitdager Leth.

Karin Wolfs

The five obstructions
Denemarken, 2002
Productie: Carsten Holst
Regie en scenario: Jørgen Leth, Lars von Trier
Camera: Dan Holmberg
Geluid: Hans Møller
Kleur, 90 minuten
Distributie: Bright Angel
Te zien: vanaf 30 september

Met haar zwartgeverfde haar, verwaaide uitstraling en voorliefde voor alles wat ongezond is, is zangeres Fréderique Spigt de vrouwelijke versie van Herman Brood. In haar Amerikaanse wagen heeft ze veel weg van een Amerikaanse blues-zangeres verdwaald in de lage landen. Spigt is iemand die het leven te lijf gaat met muziek. Nog voor Spigt in Mans genoeg in beeld komt, horen we haar ruwe raspstem op de geluidsband. Het in hard zwart-wit geschoten materiaal contrasteert met de warme joie de vivre van de zangeres en haar liefde voor muziek.
Mans genoeg van Sonia Herman Dolz (Lágrimas negras, Yo soi asi) werd opgenomen gedurende twee weken in een mobiele muziekopnamestudio in een monumentaal pand, compleet met open haard, eten en drank. Iedere dag ontvangt Spigt er een artiest voor een intiem duet. "Mensen die ik sympathiek vind, die zingen wat een ander tegen je zou zeggen."

Eilandjes
Plezier heeft ze met Huub van der Lubbe, tegen wie ze zich hardop verbaast dat alles wat leuk is niet mag. "Seks: gevaarlijk, roken: ongezond, te veel eten: niet goed. Alleen muziek mag." De humor en de oneliners van Spigt doen het goed op film: "Het leven dromen is mijn wens." Close-ups benadrukken het intieme sfeertje in de studio. Met Tessa Boomkamp zien we Spigt geluidloos giechelend en biertjes drinkend voor de microfoon. Toch is die klik er niet met al haar gasten. In het duet met Barry Hay - die koffie drinkt - blijven de twee op hun eigen eilandjes zitten. Ook Sarah Bettens, die met gesloten ogen zingt, heeft genoeg aan zichzelf. En wat Spigt nou precies met Bennie Jolink heeft? Het blijkt niet uit de beelden.
Bij Katja Schuurman werpt Fréderique (Fré) zich op als moeder voor een meisje dat zo onzeker is over haar stem dat ze enkel in gevecht is met zichzelf en er van een ontmoeting nauwelijks sprake kan zijn. Zelfs diva Liesbeth List laat zich door Spigt dirigeren. Ontroerd over het resultaat van het duet zegt List: "Ik denk dat-ie het heel goed doet op begrafenissen." Die opmerking vormt de opmaat voor Spigts virtuele duet met haar overleden held Herman Brood; voor haar het moeilijkst, bang als ze is hem te overstemmen. Als het Spigt te veel wordt verschiet het beeld in schokkerige slowmotion beelden.
Volgens distributeur 1 More Film heeft de uitbreng van Mans genoeg in de bioscoop niets te maken met de deal die moederbedrijf A-Film met de uitbrenger van de binnenkort verschijnende cd sloot: dvd en cd worden als duo verkocht; apart zijn ze niet verkrijgbaar.
Aan het slot zien we Spigt opnieuw in tranen aan een lange tafel vol medewerkers, omdat het haar toch weer is gelukt "dankzij jullie". Het antwoord komt in een 'hulde voor Fré'. Ook de makers zijn dan allang tot over hun oren verliefd op hun onderwerp. Een kritische houding ontbreekt en van een dramatische lijn is nauwelijks sprake. Mans genoeg is niet meer dan een 'making of', een ode aan het werk, de stem en de persoon van Spigt. Prima promomateriaal dus, maar geen documentaire die een bioscooprelease rechtvaardigt.

Karin Wolfs

Mans genoeg
Nederland, 2004
Productie: Paul Hosek, Sonia Herman Dolz
Regie: Sonia Herman Dolz
Camera: Paul van den Bos, Sonia Herman Dolz
Geluid: Mark Glynne
Zwart-wit, 52 minuten
Distributie: 1 More Film
Te zien: vanaf 30 september

Docunieuws

Oscarcommissie
Met ingang van volgend jaar komt er een selectiecommissie voor een jaarlijkse Nederlandse inzending voor de Oscar voor beste documentaire en er zal een promotiebudget worden vrijgemaakt voor de bijbehorende campagne. De reglementen daarvoor worden volgende maand door het Filmfonds bekendgemaakt. De commissie zal bestaan uit Nederlandse experts, maar er is ook een buitenlander voor benaderd. Dit jaar zijn er voor het eerst twee Nederlandse documentaires die zich hebben aangemeld voor de strijd om het begeerde beeldje: Stand van de maan van Leonard Retel Helmrich en The last victory van John Appel. Deze maand wordt bekend of ze een nominatie in de wacht hebben gesleept.

Een concurrent minder
Een belangrijke concurrent voor de Nederlandse mededingers om de Oscar voor beste documentaire dit jaar, heeft zich teruggetrokken. Michael Moore kiest ervoor om zijn anti-Bush-film Fahrenheit 9/11 nog voor de presidentsverkiezingen op de Amerikaanse televisie uit te zenden. De Oscar-regels diskwalificeren een documentaire wanneer die binnen negen maanden na de bioscooppremière op televisie wordt vertoond. Moore, die vorig jaar een Oscar won voor Bowling for Columbine liet weten: "Als ik ook maar een klein kansje heb dat nog enige miljoenen Amerikanen de film zien, is dat voor mij belangrijker dan een Oscar." Vervolgens bedachten Moore cum suis een slimme manoeuvre om toch in de race te blijven: Fahrenheit 9/11 wordt nu ingezonden in de categorie beste film, waarvoor uitzending op tv geen belemmering vormt.

Het nieuwe testament
"Zo'n beetje iedereen die er toe doet" is door het Stimuleringsfonds (Stifo) benaderd om een artikel te schrijven over kwaliteitscriteria voor documentaires. Volgens chef de bureau Jeroen Arnolds wil dat niet zeggen dat het fonds van plan is haar selectiecriteria op de schop te doen. "We houden intern voortdurend discussies over wat kwaliteit is. Om dat debat gaande te houden willen we weer een reader samenstellen die eventueel als basis kan dienen voor een meer openbare discussie met partners bij de omroepen en uit het veld." Anderhalf jaar geleden gaf het Stifo ook al een vergelijkbaar boekwerkje uit getiteld 'De documentaire en de beoordeling van documentairescenario's'. Sindsdien hoeven makers geen uitgewerkt 'scenario' meer in te leveren bij een subsidie-aanvraag, maar een 'filmplan'. Arnolds: "Ik wil niet zeggen dat die reader de nieuwe bijbel voor documentairemakers is, maar de uitgangspunten worden nog wel regelmatig bestudeerd en opgevraagd." Wie er bijdragen leveren aan de nieuwe editie, wil Arnolds pas zeggen na de deadline, half oktober. De nieuwe reader verschijnt pas volgend jaar en zal mogelijk aan de orde komen op de jaarlijkse Stifo-conferentie in het voorjaar.

Docuzondag
Elke zondag om 13.00 wordt er in Cinema De Balie in Amsterdam (020-5535151) een documentaire vertoond. Deze maand:
zo 26 sep: Les glaneurs et la glaneuse (Agnes Varda, Frankrijk, 2000). Spreker: Moniek Toebosch
zo 03 okt: Procedure 769 - The witnesses to an execution (Jaap van Hoewijk, Nederland)
zo 10 okt: Hearts and minds (Peter Davis, VS, 1974). Spreker: Henk Hofland
zo 17 okt: The war room (Chris Hegedus, D.A. Pennebaker, VS, 1993)

Karin Wolfs