November 2004, nr 260

Emir Kusturica

Playtime in Servië

Regisseur Emir Kusturica had een droom: het bouwen van een dorp waar film- en muziekliefhebbers elkaar kunnen ontmoeten. Vlak bij het Servische berggehucht waar zijn nieuwste film Life is a miracle is opgenomen, stampte hij een vreemd utopisch dorp uit de grond, Küstendorf genaamd. Op bezoek bij burgemeester Kusturica, wiens vochtige kelder binnen een chaotische week veranderde in een bioscoop.

De bioscoop (foto: Christopher Mondt).

Twee onverlichte bergtunnels leiden naar het Servische dorpje Mokra Gora, waar Emir Kusturica's nieuwste film Life is a miracle is opgenomen. De duisternis van de tunnel zuigt je op en spuwt je weer uit. Ook als de avond valt blijkt dat de Serviërs niet bang zijn voor het donker: niet alle automobilisten hebben de moeite genomen om hun koplampen aan te doen. Spookrijden is een levensstijl. Zo moet het autowrak uit Life is a miracle zijn ontstaan. In de film rijdt een blauwe Peugeot 404 op de treinrails, een van de vele absurdistische scènes uit de film. De Peugeot is nu werkeloos en staat een jaar na de opnames nog verder weg te roesten bij het treinstationnetje in Mokra Gora, vlakbij de grens met Bosnië, niet ver van Srebrenica.
Boven op de heuvel, een kilometer buiten Mokra Gora, ligt een merkwaardig dorp van hout, een utopie gebouwd door Emir Kusturica. Geen filmset maar een echt dorp. Tijdens de opnames voor Life is a miracle keek Kusturica vaak omhoog en vond zo de perfecte plek voor zijn droom: een zelfgebouwd dorp waar cultuurliefhebbers elkaar kunnen ontmoeten en waar hij en zijn familie tot rust kunnen komen. Nu is rust niet het eerste woord dat bij je opkomt als je aan Kusturica denkt. Hij rent dan ook van de ene bouwput naar de andere en er gaat geen likje verf op de muur zonder dat zijn spiedende oog het in de gaten houdt. Het dorp zou je als zijn nieuwste regieproject kunnen beschouwen.
Sinds kort woont Kusturica in een van de vijftien gloednieuwe huizen. Het dorp noemde hij Küstendorf. In zijn kelder moest de bioscoop komen waar zijn film in première zou gaan. De bioscoop heet toepasselijk 'Underground', naar zijn beroemdste film. De cinema is ook zijn cadeau aan de bewoners van Mokra Gora, zodat zij als eerste in Servië de film kunnen gaan zien. Kusturica's uitgelaten versie van het dorp en de bewoners staat mijlenver af van de kabbelende werkelijkheid. "Ik wil de mensen hier pure cinema brengen", zegt de regisseur dramatisch, terwijl hij over de nog in puinhopen verkerende bioscoopzaal uitkijkt. Hij heeft zich als ware missionaris ontpopt. "Ik vermoed dat een derde van de dorpsbewoners nog nooit een film in de bioscoop heeft gezien." Zijn culturele impuls lijkt een beetje op het reddingsplan voor het dorp dat in zijn film wordt uitgevoerd: een spoorlijn moet van een uitgeblust dorpje (in Life is a miracle ligt dat in Bosnië) weer een toeristische trekpleister maken.

Cirkelzagen
De droom was er, nu de timing nog. Een week voor de première moet de modderige kelder nog worden uitgeschept, waarna vele nijvere schilders en timmerlieden uit de regio de bioscoop uit de grond stampen. Het is Playtime in Servië: net als in de komische restaurantscène uit Jacques Tati's klassieker krijgen de krioelende werklui alles maar net op tijd af voor de opening. Stofvrij schilderen is er niet bij: de muren worden geverfd terwijl het hout voor de vloer wordt gezaagd, het licht van de projector wordt afgesteld terwijl er een schilder op een ladder voor het beeld staat en het eerste geluid wordt getest terwijl de cirkelzagen draaien. Kusturica zit onderuitgezakt in een stoel toe te kijken. Pas op de dag van de premièredag, 23 september, is de vloer gereed en vijf minuten van te voren, als de rij mensen buiten al staat te popelen, wordt de laatste stoel vastgeschroefd en worden de laatste werklui er vlug-vlug via de achteruitgang uitgewerkt, waarna het feest kan beginnen. Een feest dat eindigt zoals in een Kusturica-film, met veel eten, veel muzikanten, op de stoel dansende vrouwen en liederen uit volle borst.
Zo krijgt dit nieuwe dorp langzaam een ziel. Op de dagen ervoor, zonder gasten, oogt Küstendorf als een onwerkelijke plek. Sommige huizen hebben nog geen daken maar de grasveldsproeier staat al wel voor de deur te sissen. Op een binnenplaats kun je gewichtheffen en staat Kusturica's zoon tegen een boksbal aan te stompen. In de bibliotheek kun je Kusturica's eigen boeken lenen, compleet met persoonlijke opdrachten ('To Emir'). Af en toe komen een handjevol dienstkloppers en de plaatselijke orthodoxe priester (er is uiteraard een kerkje in Küstendorf) poolshoogte nemen.
In het dorp zijn geen reclameborden te zien. Küstendorf moest een merkenvrije plek worden, zo vertelt Kusturica's zoon Stribor, drummer bij Kusturica's hyperventilerende huisorkest No Smoking Orchestra en in de film te zien als legerkapitein. Ook hij woont sinds kort in Küstendorf en ligt languit op de bank in het restaurant waar elke dag dezelfde mensen in- en uitlopen. Küstendorf moet een plek zijn waar commercie geen gezicht krijgt, zoals in Belgrado steeds meer het geval is, zegt hij. Back to basics, ver weg van het stadsgeraas. Dat is hier wel gelukt: vlakbij Mokra Gora en Küstendorf ligt een ondoordringbaar woud dat de perfecte schuilplaats zou zijn voor gezochte oorlogsmisdadigers als Karadzic en Mladic, zo grapt Stribor.

Küstendorf.

Professor
Emir Kusturica spoort ondertussen de werklui aan om nog een versnelling hoger te draaien. De regisseur, die ook wel plagend 'de professor' wordt genoemd, heeft zelfs een paar oude huizen uit de omringende heuvels naar zijn dorp over laten brengen en van een nieuw dak voorzien. Zo lijkt Kusturica wel een soort Fitzcarraldo, de figuur uit Werner Herzogs gelijknamige film die een heel schip over een berg wilde tillen. Kusturica legt zijn ambities dan ook niet laag: "Ik ben mijn geboortestad Sarajevo kwijtgeraakt tijdens de oorlog. Daarom heb ik nu mijn eigen dorp gebouwd waar ik seminars ga organiseren voor mensen die willen leren hoe ze films en muziek maken. Liefhebbers kunnen hier gewoon aan komen waaien, terwijl er tegelijkertijd ook echt mensen gaan wonen en werken. Ik droom van een open plek met culturele verscheidenheid waar we een vuist maken tegen globalisering."
Zijn plan past naadloos bij de wens van de Servische (lokale) regeringen om vergeten plekken cultureel te ontwikkelen. Na de oorlog is het land dat nu samen met Kosovo, Montenegro en Vojvodina weer Joegoslavië heet, straatarm geworden. Na jaren van isolatie wordt er nu door plaatselijke overheden gehamerd op culturele ontwikkeling. De herbouw van de spoorlijn in Mokra Gora, compleet met antieke stoomtrein, dient als lichtend voorbeeld. In de jaren twintig liep er dwars door Mokra Gora een spoorlijn van Belgrado naar Sarajevo, van Servië naar Bosnië dus, zodat de treinrails die de afgelopen jaren zijn herbouwd symbolisch genoemd kunnen worden. Dit heeft Kusturica, promotor van een multi-etnisch Joegoslavië, moeten aanspreken. Hij laat letterlijk grenzen vervagen: Life is a miracle speelt zich af in een dorpje dat aan de film wordt aangeduid als Bosnisch, terwijl het vlak over de grens in Servië is opgenomen.
Life is a miracle is een hyperactieve liefdesfilm in oorlogstijd, die weer vol zit met gegroefde mannen, gillende vrouwen en rennende kippen. De tragikomedie speelt zich af in 1992 wanneer een man uit Belgrado neerstrijkt in een Bosnisch dorpje waar hij de lokale spoorrails moet omtoveren tot een toeristenattractie. In plaats daarvan ontspoort de boel en breekt de oorlog uit. Als in een sprookje laat Kusturica allerlei dieren opdraven die model staan voor ons falen of verlangen: beren, ezels, roofvogels, duiven, poezen en honden. Kusturica richt zijn pijlen daarbij niet zozeer op het leger maar op de zakenlui die rijk worden met smokkelwaar en alleen maar bezig zijn zichzelf vol te vreten. Ook hier geen subtiele metaforen maar een louche type dat het merg uit de lamsbeenderen zuigt en coke vanaf de spoorrails snuift. Dit is een van de betere scènes uit de film, die wel veel kracht uitstraalt maar te veel als los zand is gestructureerd om echt toe te slaan.
En wat vinden de bewoners van Mokra Gora er zelf van? De meesten hebben zich in hun zondagse pak gehesen voor de première en lachen luidkeels, behalve waarschijnlijk de man wiens hek een stukje moest worden verplaatst vanwege de vele bouwwerkzaamheden. Volgens Stribor Kusturica was deze boer woedend en riep hij met veel gevoel voor overdrijving uit: "Zelfs de Duitsers gingen niet zo ver in 1941!"

Mariska Graveland

Het station van Mokra Gora.


Cinegeografie

Bij sommige filmmakers spelen de opnamelocaties een grote rol. Een plek dient niet alleen als fotogenieke achtergrond maar is een wezenlijk onderdeel van het verhaal. Zoals bij Emir Kusturica. Zijn films spelen zich af en zijn opgenomen op (beladen) plekken in heel voormalig Joegoslavië, waarmee hij laat zien dat hij zich niet zoveel van grenzen aantrekt.

1 Do you remember Dolly Bell? (1981) - opgenomen in Sarajevo
2 When father was away on business: A historical love film (1985) - opgenomen in Sarajevo
3 Time of the Gypsies (1988) - opgenomen in Sarajevo, Skopje (Sutka zigeunergetto), Belgrado en Ljubljana
4 Underground (1995) - opgenomen in Belgrado
5 Black cat, white cat (1998) - opgenomen in een gehucht aan de Donau
6 Life is a miracle (2004) - opgenomen in Mokra Gora, Uzice, Zlatibor, Bajina Basta
Niet op de kaart: Arizona dream (1993) is opgenomen in Douglas, Arizona, New York en White Mountain, Alaska
Super 8 stories (2001) is opgenomen tijdens concerten in Parijs en Berlijn.

Naar boven