December 2004, nr 261

Debat zelfcensuur

Op woensdag 17 november discussieerden filmmakers over zelfcensuur, naar aanleiding op de moord op Theo van Gogh. Het debat werd door de Filmkrant en Het Ketelhuis georganiseerd. Ook de staatssecretaris van cultuur, Medy van der Laan, was daarbij aanwezig. Een verslag. Een deel van het debat is ook na te luisteren op:
http://www.vpro.nl/programma/deavonden/afleveringen/19016897/

Deelnemers:
Medy van der Laan, staatssecretaris van cultuur
Jos de Putter, regisseur Dans Grozny, dans; The making of a new empire
Pieter Kuijpers, regisseur Van god los
Karim Traïdia, regisseur De Poolse bruid; Les diseurs de vérité
Albert ter Heerdt, regisseur Shouf shouf habibi!

Medy van der Laan (foto: Bob Bronshoff).

Albert ter Heerdt (foto: Bob Bronshoff).

Theo van Gogh... Als staatssecretaris van cultuur hebben we u er nog niet over gehoord...

Medy: 'Dat er in Nederland een filmmaker wordt vermoord, dat kan niet. Ik heb tijdens de protestbijeenkomst op 2 november ook op de Dam gestaan.'
Pieter: 'Maar als politiek anticipeer je toch op wat er in de maatschappij gebeurt? Dit had je toch kunnen zien aankomen? Nu is iedereen in paniek; waarom is er niet van te voren bedacht hoe er op zoiets gereageerd zou worden?'
Medy: 'Eerst had je 9/11, toen Spanje, nu is het bij ons. Voor mij persoonlijk was het niet de vraag óf er zoiets in Nederland kon gebeuren, maar wanneer, al gebeurde het vroeger dan ik had gedacht. Dat gold ook voor het Kabinet. Hoewel je mentaal op iets dergelijks bent voorbereid, ben je tóch geschokt als het echt gebeurt.'
Pieter: 'Ik vond het wel verbijsterend om te zien hoe iedereen door elkaar ging praten.'
Medy: 'Je bent toch geschokt, maar er komt nu meer rust in de discussie.'
Producent Dave Schram, vanuit de zaal: 'Als Maxima trouwt, wordt de politie gevraagd wat er mogelijk mis zou kunnen gaan. Hebben jullie het daar tevoren ten aanzien van Van Gogh over gehad?'
Medy: 'Theo is ook beveiligd geweest, hij was al een hele tijd in beeld, maar dat soort dingen komen niet plenair in de ministerraad aan de orde, dat krijg ik alleen zijdelings te horen, daar ga ik ook niet over. Het was overigens zijn eigen keuze om van beveiliging af te zien.'
Pieter: 'Als wij onze films zo zouden regisseren, was het één grote puinhoop.'

IDFA-directeur Ally Derks zegt in het Parool van zaterdag 13 november: "Ik denk dat het onmogelijk is geworden een kritische film over de islam te maken. Je loopt als filmmaker het risico dat je strot wordt afgesneden." Is er na de moord op van Gogh sprake van zelfcensuur?

Albert: 'Die zelfcensuur hebben we onszelf al lang opgelegd. In het scenario voor Shouf shouf habibi! had ik grapjes over moslims opgenomen. Mimoun Oaïssa (initiatiefnemer van en hoofdrolspeler in Habibi!) heeft me toen al gezegd: 'doe het niet, dat is heel gevaarlijk, plus je maakt meteen je film kapot.' Ik ben nu bezig met het vervolg op Shouf shouf habibi! - Shouf shouf barakka!, maar ik ben totaal in verwarring geraakt. De mensen die de eerste film al kritisch bekeken, zullen er nu met een vergrootglas naar kijken. Dat werkt alleen maar polariserend. Op websites staan nu ook al 'bashes' tegen onze film. Ik denk er sterk over om Shouf shouf barakka! uit te stellen. Onze westerse opvatting over de individualiteit van de vrouw, daar ging het o.a. over: zo'n film maken is een enorm heikel punt geworden. Er is heftige verwarring ontstaan.'
Karim: 'Een mop of grap die niet beledigend bedoeld is, waarom zou je die niet maken? In een toneelstuk van mij zit een grap van een moslim die bij de hemelpoort aankomt, Petrus doet open, die moslim ziet daar alleen maar christenen en joden, komt bij God en zegt: ik wil naar mijn eigen god, waar is Allah? Waarop God vraagt: 'Wil je thee?', met zijn vingers knipt en roept: 'Allah, thee graag!''
Albert: 'Maar het gaat niet meer om de bedoeling alleen; de interpretatie is ook van belang. Mimoun is degene die voor ons de vinger aan de pols moet houden.'
Karim: 'Als je rekening gaat houden met hoe mensen dingen kunnen interpreteren, kun je wel stoppen.'
Pieter: 'Zelfcensuur is voor mij niet echt een dilemma. Maar ik dacht wel toen die jongens uit Amersfoort werden opgepakt: 'het lijkt Van god los wel.' Ik heb me ook afgevraagd of er geen film in zit. Want wow - het gaat over jongens die zich buiten de maatschappij geplaatst hebben. Het is eigenlijk een gevecht dat we tegen onszelf vechten, we hebben ze misschien te weinig te bieden.'
Albert: 'Dat is véél te simpel voorgesteld. Ik heb gemerkt dat het met de politiek situatie in de hele wereld te maken heeft wat hier gaande is. Er zijn mensen die die strijd ook hier in Nederland willen voeren. En er zijn jongens die een beetje stoer lopen te doen. Dat heeft niet alleen van doen met een inferieure positie die ze hier in Nederland hebben, maar veel meer met de wereldwijde politieke situatie.'
Jos: 'Ally's uitspraak vind ik een onzorgvuldige uitspraak. Want wat is dat: een 'kritische' film over 'de' islam? 'De' islam bestaat niet. En wat is 'kritisch'? Is dat een intellectueel onderbouwd betoog? Of is dat beledigend, provocerend? In deze discussie is zorgvuldigheid geboden. Als documentairemaker heb ik een dilemma minder: als er geen grappen zijn, worden er dus geen grappen in mijn films gemaakt. Toen ik Submission op televisie had gezien zei ik tegen mijn vrouw dat we dicht bij een moord waren in Nederland. Dat dat ook werkelijk is gebeurd, daar ben ik erg van geschrokken. Zo'n voorspelling maak ik omdat ik denk iets van de 'mindset' van sommige islamieten te weten. Sommige islamieten willen een einde maken aan de verworvenheden van de Verlichting en dat kunnen ze ook beargumenteren. Dat heeft te maken met het uitgangspunt dat de mens van nature slecht is, en dus een gesloten gemeenschap nodig heeft om op het rechte pad te blijven.
'Ik was in Tsjetsjenië vóór 9/11 (voor The making of a new empire, red.) Het is nogal raar als je je leven in handen legt van je hoofdrolspeler, dat geef ik toe. Een nogal eng experiment. Dus ik begrijp ook dat Noechajev me maar een deel van zichzelf en zijn wereld laat zien. Nu, in retrospectief denk ik dat het goed is dat ik het heb gedaan omdat de film veel laat zien dat we anders niet zouden weten.'
Karim: 'Ik kom uit Algerije, daar zit zelfcensuur in de mensen ingebakken als een schaar in je hoofd. Ik probeer op een subtiele manier toch te vertellen wat ik wil vertellen. Theo was een voorbeeld, door extremisten aan ons gesteld, zoals dat in Algerije gebeurde met afvallige vrouwen.'
Albert: 'Ik vind niet dat wij, vanuit onze superieure positie, aan moslims zomaar onze ideeën kunnen opleggen, over homoseksualiteit bijvoorbeeld. Of je zegt: 'Bek houden,' of je moet proberen op een gelijk niveau met elkaar te praten. Wij willen nu eerst een andere film maken die níet polariserend werkt. Op dit moment kan ik me er niet toe zetten een komedie te maken.'
Regisseur Maria Peters vanuit de zaal: 'Albert, ik vind het schokkend dat je die film (Shouf shouf barakka!, red) niet gaat maken.'
Albert: 'Ik wil geen mes in mijn lijf. Naast angst speelt dat als wij deze mensen willen bereiken, we ze serieus moeten nemen.'
Jos: 'Ik vind het typisch Nederlands hoe er op de moord op van Gogh is gereageerd. Eerst doet iedereen alsof er 'niks aan de hand' is, en dan hebben we opeens een 'enórm probleem'. De AIVD die beveiliging niet nodig vond, en vervolgens gaan we Submission niet meer uitzenden. Terwijl alles begint met discussie. Dat moet júist nu.'
Albert: 'In Shouf shouf habibi! is het woord 'moslim' niet één keer gevallen. In Barakka! zouden scènes zitten waarin de dochter van de familie haar seksualiteit ontdekt. De actrice wilde daar heel ver in gaan. Maar uit de moslimwereld hoorde ik: 'Doe het niet'. Op dit moment ben ik heftig in verwarring. Ik wacht liever tot een later moment met het maken van Barakka.'
Karim: 'Je moet juist níet wachten, want als je wacht, ben je altijd te laat.'

Naschrift:
Producent FuWorks meldt op 18 november, de dag na het debat, in een persbericht:
'De bedenkers van Shouf shouf habibi! - Albert ter Heerdt en Mimoun Oaïssa - willen graag op korte termijn een film maken die inspeelt op de thema's die Nederland de laatste weken bezighoudt. Het zal naar alle waarschijnlijkheid een realistisch drama worden. Hierdoor worden de opnames van Shouf Shouf Habibi 2 uitgesteld tot najaar 2005. De gelijknamige tv-serie voor de VARA, waarvan de voorbereidingen al in volle gang zijn, zal wel op korte termijn gerealiseerd gaan worden.'

Naar boven