Thuiskijken - januari 2005, nr 262

Een selectie uit de videotheek van nieuwe, interessante en curieuze films die niet in de bioscoop zijn uitgebracht. En films opnieuw uitgebracht op DVD.

Les valseuses
Bertrand Blier
Na de reeks 'Italiaanse klassieken' brengen NRC Handelsblad en Homescreen wederom een serie dvd's uit, ditmaal onder de titel 'Moderne Europese klassieken' die uit twaalf films bestaat. Op dit soort verzamelingen valt altijd wel iets aan te merken (waarom ontbraken Monicelli's La grande guerra en Risi's Una vita difficile?), maar toch heeft men een sterke collectie samengesteld - zo bevat de nieuwe reeks ook Ettore Scola's heerlijke C'eravamo tanti amati. De aftrap wordt verricht met Les valseuses (1974). Bertrand Bliers bekendste film is een toonbeeld van de 'vrijheid blijheid'-moraal van de jaren zeventig, toen alles kon en niets moest (behalve seks) en de vrijgevochtenen meenden zich alles te kunnen permitteren ten koste van de gevestigde orde. De cynicus constateert verbitterd dat wij tegenwoordig van die naïeve zorgeloosheid de wrange vruchten plukken; de echte filmliefhebber kan echter niets anders doen dan Les valseuses omarmen. Want dit is een fenomenaal geacteerd werk dat bruist, vertedert, ontregelt en shockeert. De opzet is eenvoudig: twee criminelen (Gérard Depardieu en Patrick Dewaere in hun doorbraakrollen) schuimen Frankrijk af, op zoek naar vertier. Daarbij leggen ze een opmerkelijke vindingrijkheid en brutaliteit aan de dag. Een hoogtepunt is het verbale duel tussen Dépardieu en een forsbesnorde supermarktopzichter: Dépardieu (die zijn eigen verleden als crimineel dankzij het acteren van zich af wist te schudden) kruipt volledig in de huid van zijn personage, en het spreekt voor zich dat de speurhond der bourgeoisie in het stof moet bijten. Ook een dosis misogynie is de twee knapen niet vreemd, hetgeen tot enkele tenenkrommende scènes leidt. Maar Tavernier verkent heel slim de scheidslijn tussen schuld en onschuld door bijvoorbeeld hun voortdurende vernedering van een meisje van lichte zeden (Miou-Miou) tegenover hun ontroerende ménage-à-trois met een eenzame vrouw (Jeanne Moreau) te zetten. Na de tragische afloop van hun avontuur met Moreau lijken ze iets volwassener geworden en met hernieuwde levenkracht kiezen de drie (een seksueel ontwaakte Miou-Miou haakt in) wederom het ruime sop. Een niet te missen schijf, die als extra's een schitterende trailer, een fotogallerij en een boekje met notities bevat.
Mike Lebbing
Te koop op dvd (Homescreen)

Les valseuses.


Golven
Annette Apon
In de vijfentwintig jaar dat Studio Nieuwe Gronden bestaat, heeft de Nederlandse productiemaatschappij van René Scholten een eigenzinnig oeuvre opgebouwd. Ei van Danniel Danniel,
De zee die denkt van Gert de Graaff of In krakende welstand van Mijke de Jong: het zijn stuk voor stuk kleine, eigengereide films van regisseurs die wars van modes of publieksbehoeften hun eigen smaak volgen. Helemaal in die traditie past Golven van Annette Apon, die ter gelegenheid van het vijfde lustrum van Nieuwe Gronden op dvd is uitgebracht. Apon verfilmde voor haar speelfilmdebuut de roman 'Waves' en bleef daarbij trouw aan de schrijfstijl van Virginia Woolf. Dialogen kent de film niet; Golven is opgebouwd uit monologues intérieures van de personages die praten over zichzelf en het gezelschap van vrienden waarin zij verkeren. Net als in het moderne theater (waar de film mede dankzij acteurs als Edwin de Vries en Gerardjan Rijnders schatplichtig aan is) wordt in Golven heel erg benadrukt dat de acteurs de roman van Virginia Woolf spélen. Een deel van de tekst wordt gespeeld aan de repetitietafel; de acteurs passen voor de camera ook hun kostuums, en in geen enkel opzicht wordt moeite gedaan om de sfeer van een schrijversmilieu uit het Londen rond 1930 op te roepen. Hier zien we intellectuelen uit de jaren tachtig die hardop nadenken over het leven, de liefde en hun isolement. Tegenover deze sombermansen staat de charismatische Percival (gespeeld door Gerardjan Rijnders), die door het hele gezelschap wordt bewonderd, en na een gezamenlijk diner naar India zal vertrekken. Golven - met toepasselijk slepende muziek van Louis Andriessen - is bij vlagen een interessant experiment, maar doet nu nogal gedateerd aan. Uiteindelijk is het vooral een zeer cerebrale film, topzwaar vanwege de introverte bespiegelingen en de gedragen wijze waarop de acteurs deze teksten reciteren.
Pieter Bots
Te koop op dvd (De Filmfreak)


Easy riders, raging bulls
Kenneth Bowser
'Life's been good' zingt Joe Walsh op de soundtrack van Easy riders, raging bulls: How the sex, drugs and rock 'n roll generation saved Hollywood. Het is de perfecte omschrijving van waar het in deze film om draait. Want het leven wás goed voor Amerikaanse regisseurs in de periode 1968-1978. Kunstenaars waren voor het eerst (en voor het laatst) de baas in Hollywood. Hun opmars begon toen de grote studio's op de rand van faillissement stonden, en slimme producenten de jonge honden van de tegencultuur binnenhaalden omdat die zo goed aanvoelden wat de jeugd wilde zien. En zo kregen regisseurs die het vak nog hadden geleerd van B-filmkoning Roger Corman plotseling de vrije hand om hun stoutste dromen te verwezenlijken. De resulterende films, Bonnie & Clyde, Rosemary's baby, Easy rider, American graffiti en The godfather veroorzaakten een revolutie in Hollywood. Maar de vrijheid had ook een keerzijde. Nadat een reeks egoprojecten was geflopt konden de regisseurs hun macht weer inleveren en werd de blockbuster de nieuwe norm. Voor zijn boek over deze bewogen periode kreeg Peter Biskind de meeste kopstukken wel te spreken. Anders is het voor de maker van de filmversie van 'Easy riders, raging bulls'. Kenneth Bowser moet genoegen nemen met de mindere goden, en dus zwijgen Scorsese, Coppola en Lucas en spreken Milius, Bogdanovich en Jaglom. Wat jammer is, want je hoort immers liever Steven Spielberg zelf vertellen over de jaren dat hij nog een anonieme dromer was dan zijn toenmalige vriendin Margot Kidder. Maar Bowser kan mooi beeldmateriaal laten zien, en dat maakt Easy riders - de film toch weer interessant. Een home movie van een feestje waar De Palma, Scorsese, Milius en Coppola hun ideeën bespreken, da's onbetaalbaar. En de persconferentie die Roman Polanski geeft direct na de moord op Sharon Tate is puur kippenvel. Deze periode zat zo bomvol goede films, interessante filmmakers en geweldige anekdotes dat Easy riders, raging bulls net zo goed drie uur had kunnen duren. En dat is ook het geval bij de Amerikaanse dvd-versie, die een uur aan bonus-interviews heeft. Helaas, de Nederlandse distributeur koos voor een zo kaal mogelijke editie.
Mark van de Tempel
Te koop en te huur op dvd (A-Film)

Easy rider.


Fanny & Alexander
Ingmar Bergman
Maar liefst vijf discs besteedt de Amerikaanse Criterion Collection aan Ingmar Bergmans magnum opus uit 1982. Behalve de complete tv-versie van 312 minuten en de tot drie uur teruggebrachte bioscoopeditie bevat de set Bergmans eigen 'making of' Dokument Fanny & Alexander, een televisie-interview met de meester, een terugblik van drie kwartier (zonder Bergman!), de tv-introducties die Bergman vorig jaar gaf bij elf van zijn films (geen Fanny & Alexander), audiocommentaar door filmwetenschapper Peter Cowie bij de bioscoopversie, stills, featurettes en een boekje met essays. Eerst dan maar een dag eenzame opsluiting met de tv-versie, Bergmans ideaal, die te lang was voor de filmtheaters. Vervolgens luisteren naar het audiocommentaar bij de bioscoopversie. Cowie, zelf destijds op de set aanwezig, krijgt de drie uur gemakkelijk vol met interpretaties, vingerwijzingen en anekdotes. Waarom is de film zoveel zonniger dan de meeste Bergmans? Wat is er autobiografisch aan? En waarom besloot Bergman zich vervolgens voorgoed tot theater en televisie te beperken? Volgens Cowie verdroeg hij niet langer de fysieke last van het regisseren, terwijl production manager Katinka Farago in de terugblik-featurette stelt dat het vooral om de angst ging op het witte doek te falen. "Na een minder geslaagde theatervoorstelling kun je zeggen dat je een slechte dag had. Zo werkt het bij film niet." Bergman zelf komt enkel in een tussentitel van de 'making of' met een motivatie. "Telkens wanneer de werkelijkheid mijn spelletjes op hun kop zet, krijg ik zin om de studio voor altijd te verlaten." Hij doelt op de pech waarmee de productie te kampen kreeg, van een griepepidemie tot de uit de hand gelopen opname van de brand-sequentie, waarbij de stuntman flinke brandwonden opliep terwijl de camera nog niet draaide. Uiteindelijk moest Bergman de opnames gebruiken van de 'making of'-ploeg. En zo kom je van de ene schijf op de andere nog veel meer over de film en zijn context te weten. Wie aan de bioscoop- of tv-versie genoeg heeft: net als Dokument Fanny & Alexander zijn ze los verkrijgbaar. Overigens verschijnt de tv-versie binnenkort in Nederland op dvd, in de reeks 'Moderne Europese klassieken' van Homescreen en NRC Handelsblad.
Kevin Toma
Te koop op dvd (Criterion, VS-import)


The return of the king

Het nieuwe kijken

Opnieuw verschijnt een met veel bonusmateriaal omklede dvd in de The lord of the rings-trilogie, waarbij de hoofdfilm voor de derde keer op rij dankzij tientallen minuten aan extra scènes aantoonbaar beter is dan de bioscoopversie. Dat is een unicum in de filmgeschiedenis. Door de komst van de dvd lijkt het opnieuw monteren van succesfilms uit te groeien tot een ware trend.

"Als je de The lord of the rings-films nóg langer maakt, wordt het voor de meeste bioscoopgangers een bezoeking. Met de dvd heb je dat probleem uiteraard niet. Je kan hem even stop zetten om te gaan strijken of je peuter uit de crèche te halen", aldus een goedgemutste Peter Jackson tijdens de The two towers-persjunket in Parijs, december 2002. Het is een olijke uitspraak, die echter een serieus fenomeen aan de kaak stelt: niet eerder in de filmgeschiedenis ondergingen drie artistiek en commercieel succesvolle films zo'n opvallende transformatie. De speelduur van de drie 'extended editions' tezamen bedraagt nu 682 minuten; dat is 124 minuten langer dan de bioscoopversies.
Het verschijnsel van de director's cut is natuurlijk niet nieuw. Een van de opvallendste voorbeelden in de jaren zeventig was Francis Ford Coppola's werkwijze bij het hermonteren van zijn eerste twee The godfather-films, die hij voor een televisie-uitzending veranderde in een chronologisch vertelde familiekroniek. Zo sneed hij eigenlijk de ziel uit het superieure tweede deel, dat zijn dramatische kracht ontleende aan het heen en weer schakelen tussen de lotgevallen van twee generaties van de familie Corleone. Later was er de cultfilm The ninth configuration van William Peter Blatty (de schrijver van The exorcist), waarbij de maker doodleuk vertelde dat álle achttien versies van zijn meesterstukje het predikaat director's cut verdienen. We kunnen Blade runner nu zien met of zonder de voice-over van Harrison Ford. En een alom aanvaard meesterwerk als Apocalypse now duurt tegenwoordig 49 minuten langer. De voorbeelden rijgen zich aaneen.
Met de komst van het revolutionaire medium dvd lijkt het uitbrengen van verschillende versies van een film geen uitzondering maar de norm te gaan worden. Niet alleen The lord of the rings ging op de schop, ook Quentin Tarantino heeft te kennen gegeven dat zijn tweeluik Kill Bill samengevoegd en hergemonteerd kan worden voor een digitale heruitgave. Ergo: met de komst van de dvd zijn de kansen voor de filmmaker om zijn geesteskind te veranderen niet alleen toegenomen, het lijkt alsof hij de mogelijkheid om 'fouten' te herstellen of de narratieve structuur te verbeteren niet kan weerstaan. En zo ontstaat een nieuwe manier van kijken, voor zowel de maker als zijn publiek. De barrière die extreem lange films in de bioscoop voor het publiek (en de exploitanten) opwerpen is door de komst van de dvd geslecht - het 'thuiskijken' is niet meer het zouteloze surrogaat voor de ultieme filmervaring, zoals jarenlang door de puristen onder de cinefielen werd beweerd.

Bierdrinkwedstrijd
De zwartkijkers zullen zo'n stelling makkelijk pareren door te wijzen op de geldzucht van Hollywood, dat er om bekend staat elke succesformule uit te melken. Toegegeven, de populariteit van de speciale dvd-uitgaven legt de grote studio's geen windeieren. Maar er is meer aan de hand. Verschillende versies van films kunnen voor zowel de makers als de liefhebbers razend interessant zijn. In het geval van de The lord of the rings-trilogie werkt het extra materiaal oneffenheden weg en elimineert het zelfs bokkensprongen, zoals in het onevenwichtige The two towers. Daarnaast betekenen de toegevoegde scènes een verrijking van de filmervaring en een verdere uitwerking van de thema's die Tolkien-fans kennen uit de literaire bron. Niet alleen worden Tolkiens stokpaardjes als zelfopoffering en vriendschap ten tijde van oorlog in de langere versie van The return of the king verder uitgediept met de rollen van Merry (Dominic Monaghan) en Pippin (Billy Boyd), de complete trilogie geeft in de grote hoeveelheid extra details allerlei verwijzingen naar Tolkiens andere boeken 'The hobbit' en vooral 'The Silmarillion' prijs. En dat zijn natuurlijk allemaal details die door Jackson en zijn toegewijde scenaristen Fran Walsh en Philippa Boyens (alle drie grote kenners van Tolkiens werk) niet voor niets op papier zijn gezet.
Een van de grootste ergernissen die de bioscoopversie van The return of the king opwekte was de onverklaarde afwezigheid van tovenaar Saruman (Christopher Lee), die in de eerste twee delen een booswicht van formaat neerzette en zich manifesteerde als de grootste vijand van zijn vroegere vriend Gandalf (Ian McKellen). Wat er van Saruman en zijn dienaar Grima (Brad Dourif) is geworden wordt aan het begin van de langere versie duidelijk. Al is de scène een erg vrije en beknopte bewerking van het meeslepende hoofdstuk in Tolkiens boek, het is een essentieel moment dat het irritante losse eindje van voorheen vakkundig verwijdert. Tevens komt de toch al sterke rol van stadhouder Denethor (John Noble), die de wanhoop en levensmoeheid in de bedreigde vesting Minas Tirith illustreert, nog beter uit de verf. Een erg opvallende bonus-scène is de confrontatie van Aragorn (Viggo Mortensen) met 'De muil van Sauron', een intrigerende en intens sinistere afgezant van de kwade vorst. En natuurlijk bevat de 'extended edition' veel bekende scènes die nog wat langer en gedetailleerder zijn geworden, waardoor het epische gevoel van dit uiterst gewelddadige slot nog sterker wordt.
Dat Jackson een onverbeterlijke lolbroek is mag bekend zijn, en ditmaal valt er te lachen om een bierdrinkwedstrijd en een gastrol van de regisseur als een lijvige piraat, die pardoes door een pijl van Legolas (Orlando Bloom) geveld wordt. Bovendien bevat de langere versie, zo laat Jackson enthousiast op een van de vier commentaarkanalen blijken, "aanzienlijk meer onthoofdingen dan de bioscoopversie!". De adviesleeftijd voor de dvd-box is dan ook vastgesteld op 16 jaar.

Schaduw
Naast de over twee schijven verdeelde hoofdfilm, met 251 minuten al een aardige zit, bevat de box zoals vertrouwd twee dvd's met een groot aantal documentaires waarin allerlei aspecten van de monsterproductie uit de doeken worden gedaan. Dat soort filmpjes leveren bij de meeste Hollywoodproducties louter bewieroking van de makers en enthousiaste borrelpraat op, maar in dit geval is er door de makers de moeite genomen om op de werkvloer ook de problemen en de enorme stress vast te leggen. Een apart blok behandelt de boeken van Tolkien, waarbij voor de film ter zake doende invalshoeken aan bod komen.
Maar het meest fascinerende moment duikt op in een filmpje over scènes die zelfs de extended edition niet hebben gehaald. Ze worden vertoond met uitgebreid commentaar van Jackson die uitlegt waarom de bewuste momenten niet zijn gebruikt. In een aantal gevallen zijn zijn argumenten overtuigend en lijkt het onwaarschijnlijk dat het materiaal ooit in een hermontage zal belanden. Zo werd er voor de slag voor de poorten van het duistere rijk Mordor een spectaculair gevecht tussen Aragorn en Sauron opgenomen. Dat was een interessante manier -in Tolkiens boek bestaat het duel niet - om een parallel te maken tussen het openingsgevecht van The fellowship of the ring, waarin Aragorns voorvader Isildur de donkere vorst zijn ring afhandig maakt. Gedeelten ervan werden overigens wel voor de slagveldscène gebruikt, maar Sauron zelf schittert door afwezigheid, al hangt zijn duistere schaduw wel als een dreigend onheil over de hele film.

Kluizenaar
Het lijkt echter wel opportuun om het uiteenvallen van het gezelschap van de ring verder uit te werken. En dat kan: Jackson filmde de terugkeer van de elf Legolas en de dwerg Gimli (John Rhys-Davies) in hun respectievelijke koninkrijken, waarbij een bepaalde dosis melancholie uiteraard niet ontbreekt. Jackson mag dan in een inleidend filmpje grappen dat hij de volgende keer als een bebaarde grijsaard de kijker zal toespreken wanneer een 25-jarig dvd-jubileum van de films wordt gevierd, maar zo lang zal het waarschijnlijk niet duren. Gezien de immense populariteit van de films, de wens van de kijkers om meer te zien, Jacksons eigen veranderende opvattingen over zijn magnum opus en het feit dat de Nieuwzeelander één van de machtigste filmmakers in Hollywood is geworden, lijkt het niet denkbeeldig dat er weer een nieuwe montage zal volgen. Daarover wordt al lange tijd gespeculeerd, ook door Jackson zelf. De montage van de eerste twee delen vond onder grote tijdsdruk plaats - de films moesten voor de Kerst de zalen in - en Jackson heeft te kennen gegeven dat bepaalde gedeelten uit de trilogie op hele andere plekken thuishoren. Zo is er de opening van The return of the king, waarin Sméagol (Andy Serkis) de ring steelt van zijn neef Déagol, door zijn Hobbit-achtige dorpsgenoten wordt verstoten en als een kluizenaar de bergen intrekt: het is een scène die al in de proloog van The fellowship of the ring past. Als Jackson ooit de keuze maakt de drie films tot één geheel te smeden - en waarom zou dat niet kunnen? - zal het voor de hand liggen dat de films zoals we ze nu kennen een ingrijpende hermontage zullen ondergaan. En wie weet wat er dan nog allemaal boven tafel komt. Misschien duikt dan eindelijk het door de fans gekoesterde personage Tom Bombadil op, en zal de macabere passage in De grafheuvels te bewonderen zijn. Het is toch wat: we hebben al 682 minuten voor de kiezen gekregen, maar het speculeren over en het hopen op weer een nieuwe versie zal voorlopig niet verdwijnen.

Mike Lebbing

The lord of the rings: The return of the king is op dvd uitgebracht door A-Film Distribution in drie verschillende versies. De film is zowel verkrijgbaar in de bioscoopversie als in de extra lange versie, in een box met vier schijven, als een 'Special Extended Edition'. Tevens is een 'Collector's Edition' met vijf schijven uitgebracht. De vijfde schijf bevat een registratie van een concert van componist/dirigent Howard Shore.

Naar boven