Filmmuziek - september 2005, nr 269

Pantserkruiser Potemkin

Van Londen tot Düsseldorf, in filmmusea staat altijd wel ergens een tv waarop de trappenscène uit Sergei Eisensteins Pantserkruiser Potemkin (1925) tot Sint Juttemis herhaald wordt. De Guernica van de cinematografie is het, het alfa en omega van de montagetechniek, het cinefiele hoogtepunt van de Russische revolutie. Meesterlijk hoe de tsaristische onderdrukking van het proletariaat en diens revolte en masse wordt getoond - het leger dat schietend de trappen af marcheert, burgers die in hun vlucht over elkaar struikelen - en tegelijkertijd wordt teruggevoerd tot enkele individuen: een lerares met haar scholieren, een gehandicapte man en, het belangrijkst, een moeder met haar baby. Het kind mag in kinderwagen de trappen afdenderen, in alle onschuld letterlijk over lijken gaan. Een van de weinige werkelijk iconische beelden van de filmgeschiedenis.
Omdat de sequentie alleen al in zijn beeldtaal zo muzikaal is, kan hij prima zonder muziek. Maar het oor van de toeschouwer wil ook wat, en dus doet zo'n filmmuseum er verstandig aan om toch ook luidsprekers aan te sluiten. Potemkin heeft al vele klanken gekregen. Enerzijds nodigt een dergelijk kunstwerk uit tot diverse interpretaties; Eisenstein zelf vond dat zijn film om de tien jaar een nieuwe score moest krijgen. Anderzijds vraagt een film als Potemkin, die van meet af aan onder censuurvuur gelegen heeft, die herhaaldelijk kapot geknipt en weer aan elkaar geplakt is, met elke nieuwe versie om een andere soundtrack - want ook muziek kan voor oproer zorgen. De onlangs door Moskwood uitgebrachte dvd laat drie versies van Potemkin horen; de stille niet meegerekend.
De Russische première van de film moest het doen met een flauwe orgelparafrase op Beethoven en Tsjaikovski. Voor de Europese release mocht de Oostenrijkse componist Edmund Meisel (1894-1930) ermee aan de slag. Hij schreef een orkestscore die even spannend als socialistisch is en evenveel oor heeft voor zowel de structuur van de film (drie lange crescendo's) als de opbouw van afzonderlijke scènes (Eisenteins op contrapunt gebaseerde montagetheorieën worden bijna hoorbaar) en kleine details (een smaakvolle dosis mickeymousing). Zie en hoor bijvoorbeeld de slotsequentie, waar de door de bemanning gemuite Potemkin afstevent op een duel met de tsarenvloot. 'De muziek voor dit fragment moet ritme zijn, ritme, ritme en, boven alles, ritme', adviseerde Eisenstein; de score laat dan ook de scheepsmotoren in het slagwerk pompen en razen, het uptempo van de schnitts als partituur hanterend.
Het ging mis tussen Eisenstein en Meisel bij een besloten voorstelling in de Londense Film Society. De Britse versie van de film was dankzij de censuur veel korter dan de score, en Meisel liet de projector langzamer lopen om beeld en geluid toch nog enigszins bijeen te houden - tot vermaak van het publiek, en tot grote ergernis van Eisenstein. Exit Meisel, wiens score tot eind vorige eeuw verloren werd gewaand. Tot die tijd was de film enkel in verhaspelde vorm te bekijken, begeleid door een door de Sovjets samengestelde collage van Dimitri Sjostakovitsj' vijfde, achtste, tiende en elfde symfonieën. De combinatie van deze twee kunstenaars, die elkaar bewonderden en inspireerden, werkt vaak prima. Dikwijls hoor je echter dat die muziek niet specifiek bij deze beelden hoort en andersom - vooral wanneer de ene symfonie bruut wordt afgebroken om plaats te maken voor de volgende.
Ook Sjostakovitsj is op de Moskwood-dvd terug te vinden, met de score van ene Nikolai Krukov (Krjukov? Krjoekov?) als derde optie. Deze wat stoffige, typisch Russische muziek zweeft qua klank en bedoelingen ergens tussen Meisel en Sjostakovistj, soms plaatsmakend voor een (onvertaalde!) Russische voice-over en matrozengejuich.
Om de tien jaar een nieuwe score, wenste Eisenstein. Wat zou hij vinden van de beurtelings zweverige en bombastische synthesizer- en orkestklanken waarmee The Pet Shop Boys anno 2005 van de Potemkin een ruimteschip maken? Van Neil Tennant die weeïg het Onze Vader zingt, of de tussentitels als songtekst neemt ('Brothers, our brothers/we are your brothers/do not forsake us now')? Van de muiterij die opeens een technoparty wordt? En, misschien wel het ergst, van de samba die op de Odessa-trappen uitbreekt? Oordeel zelf aan de hand van de cd, of bezoek een van de Duitse concerten met de Dresdener Sinfoniker. Het museum zullen de jongens niet snel halen.

Kevin Toma

Edmund Meisels score voor Pantserkruiser Potemkin werd uitgebracht door Edel. Die van The Pet Shop Boys verschijnt op 5 september bij Parlaphone.

Naar boven