September 2005, nr 269
Sally Potter
Zij. Hij. Ja!
In haar nieuwe film Yes bevestigt Sally Potter (Orlando, The tango lesson) het leven met een juichkreet. Op het Filmfestival Berlijn vertelde ze over haar in jambische pentameters geschreven liefdestragedie voor een éénschoonmaakvrouwskoor, een Zij en een Hij en alle problemen van de moderne tijd: "Yes is het mooiste woord uit de Engelse taal."
Sally Potter.
she is sublimation
she is the essence of thee
she is concentrating on
he, who is chosen by she
(Patti Smith, Dancing barefoot)
Sally Potter schreef het scenario van haar nieuwste film Yes, over de liefde tussen een Iers-Amerikaanse microbiologe en een Libanese als ober werkende chirurg in de nadagen van 9/11. "Ik voelde de noodzaak om te reageren op de toegenomen demonisering van de Arabische wereld en tegelijkertijd op de enorme haat tegen Amerika." Maar eigenlijk gaat haar film over alles: ras, seksualiteit, politiek, religie, het verschil tussen geloof gebaseerd op overtuigingen en op vertrouwen, vooroordelen en de problematische verhouding ten opzichte van het vrouwelijk lichaam. Potter op het Filmfestival Berlijn: "En dat alles als een moderne Griekse tragedie geschreven in jambische pentameters!"
Die jambische verzen zijn slechts een van de vele tamelijk strenge stijlmiddelen, naast symmetrische shots, slow motion en het éénschoonmaakvrouwskoor van Shirley Henderson die u in uw film toepast. Was u op zoek naar een vorm van Brechtiaanse Verfremdung?
"Vervreemden wilde ik niet. Wel het publiek op een nieuwe manier met oude middelen verbinden met het materiaal. Het gebruik van verzen en rijm is een van de oudste manieren, van de IJslandse sagen tot rap, om mensen van een tekst te doordringen. Het was heel natuurlijk om in verzen te schrijven. Waarschijnlijk door mijn ervaring als songwriter. Veel dingen waar je moeilijk over praat, gaan makkelijker in rijm. Je kunt dingen zeggen die in proza onverteerbaar zouden zijn. Ze behouden een lyrische kwaliteit.
"Ik maak me wel zorgen hoe dat in de vertaling zal gaan. Binnen de thematiek van de film is dat een bijna toepasselijke zorg. Ik prefereer een eenvoudige vertaling. Tijdens het draaien heb ik de acteurs immers opdracht gegeven om het vers zoveel mogelijk te negeren.
"Een ander voorbeeld van mijn stijlmiddelen is het doorbreken van de vierde muur: de personages spreken de toeschouwer direct in de camera kijkend aan. Daarmee heb ik al in Orlando geëxperimenteerd. Zo komt een werkelijke relatie tussen toeschouwer en personage tot stand.
"De slow motion heeft eigenlijk een filmeconomische reden. Als je zes beelden per seconde draait, kun je in het donker filmen zonder extra licht."
En dat één schoonmaakvrouw tellende Griekse koor?
"Toen ik op m'n zestiende van school ging was mijn eerste baantje dat van werkster. Dan leer je wel het een en ander over afval. Alles in het leven laat sporen na. De poetsvrouw in Yes is een soort filosofe. Zij ziet de dingen die wij in ons leven negeren: het stof, het afval, de vieze lakens. En tegelijkertijd wordt zij zelf genegeerd.
"Net als de 'She' in het verhaal, die microbiologe is, is ze een soort wetenschapster. Ze bestudeert de kleinste deeltjes van ons bestaan. En net als het koor in de Griekse tragedie weet ze alles en geeft ze overal commentaar op."
Waarom zijn de hoofdpersonen wetenschappers?
"De grote vraag van deze tijd is het verschil tussen 'belief' (geloof gebaseerd op overtuigingen) en 'faith' (geloof gebaseerd op vertrouwen). Wetenschappelijke zekerheid is ook een soort geloof. Einstein geloofde in God. Stephen Hawkins zei dat hij in de geest van God probeerde te kijken."
Maar er is toch een fundamenteel verschil tussen geloof en wetenschap?!
"Niet zolang het over de basisovertuigingen gaat. Dan is het een kwestie van schaal, van verhouding, van perspectief. En dat is wat mij uiteindelijk meer interesseert dan de vraag of God bestaat.
"Door de toegenomen globalisering is intellectualiteit een vies woord geworden. We leven in een anti-intellectuele tijd. Intellectualiteit is voor mij een kwestie van een flexibele, open geest hebben. Die is niet op voorhand voorbehouden aan wetenschappers of gelovigen."
Kunt u iets over de titel zeggen?
"Die is mij ingegeven door de monoloog van Molly Bloom aan het einde van 'Ulysses' van James Joyce waarin zij veelvuldig het woord 'ja' uitroept. 'Yes' is het mooiste woord in de Engelse taal. Ik was verbaasd dat er nog niet een film met die titel was. Het is mijn manier om het leven te bevestigen. Het zijn verwarrende tijden en ik zocht naar een manier om enige helderheid te verkrijgen over wat er op dit moment in de wereld aan de hand is. Yes heeft een sterke politieke dimensie. Het is een relatiefilm, omdat we zelfs in tijden van oorlog relaties moeten aanknopen met de mensen om ons heen. We moeten 'ja' tegen elkaar zeggen."
Dana Linssen
Yes
Vertrouwen of weten
Is Sally Potters Yes niks meer dan visuele opsmuk en bombastische rijmelarij?
Yes.
Na afloop vertelde Zij die naast me zat dat ze pas na een minuut of tien besefte dat de personages in rijm spraken. Dat verbaasde me niks. De verzen, Shakespeare's jambische parameter, klinken zo natuurlijk dat het straatspraak lijkt. Toch is bepaald niet iedereen lovend over Sally Potters nieuwste film Yes. Een Britse recensent hoorde 'niet één memorabele regel' en in de New York Times klaagde A.O. Scott dat Potter 'de grote thema's terugbrengt tot één simpele lettergreep': Yes!.
Chemie
Idioot
Gezever
Ronald Rovers
Yes
Beiden hebben gelijk maar die kritiek doet er niet toe. Potters eigen analyse over geloof op basis van vertrouwen versus geloof gebaseerd op overtuigingen is evenmin de mijne, maar ze heeft gelijk als ze verwijst naar geloof als het besef dat hoop nodig is, dat het laatste antwoord op 'life, the universe and everything' niet vaststaat maar een kwestie is van vertrouwen.
'Everything is made of chemistry', zegt Zij tegen Hem. Zeker, en wie dat letterlijk neemt en op microniveau tussen de moleculen op zoek gaat naar het antwoord, naar waarom twee mensen zich tot elkaar voelen aangetrokken, vindt helemaal niets. Wie reduceert tot de kleinste eenheid of opblaast tot interstellaire proporties, verliest de menselijke verhouding.
Potter kiest dat woord natuurlijk niet zomaar: chemie is de aardse analyse van de werkelijkheid maar tegelijk de onverklaarbare aantrekkingskracht, de x-factor die nergens tussen die moleculen is terug te vinden. Maar die daarom niet minder waar is. Aantrekkingskracht, hoop en vertrouwen zijn niet te ontrafelen.
Open deuren alom maar de moeite van het herhalen waard. Harold Bloom haalt in 'The Western canon' de Napolitaanse filosoof Giambattista Vico aan, die na een eerste theocratisch, een aristocratisch en een democratisch - ook wel 'chaotisch' - tijdperk, een nieuwe theocratische tijd zag opkomen. Het is misschien hoogdravend om Vico hierbij te halen maar ik moest aan zijn nieuwe theocratische jaren denken toen ik Yes op het scherm voorbij zag komen: de personages weten niet waar ze aan beginnen maar ondanks alle persoonlijke, politieke en religieuze horden schreeuwen ze liever 'ja!' dan 'nee!'. Cynisme en fatalisme zijn tenslotte ook keuzes. Als we toch op de tast leven, zegt Potter, dan liever blind de berg op dan het ravijn in.
Maar dat mag je blijkbaar alleen tussen de regels laten weten want Potters archetypen en verzen zijn door een flink aantal recensenten weinig subtiel neergemaaid. Grote woorden zijn nou eenmaal gemakkelijker te raken dan kleine woorden. Wat bedoelen critici precies als ze het hebben over Potters 'intellectuele ijdelheid', 'banaliteit' en 'stereotype personages', over 'ondraaglijk', 'afstandelijk', 'kunstmatig' en 'geforceerd' (etcetera).
Ja, de verzen zetten de personages op afstand, een afstand die bemoeilijkt maar niet verhindert dat we ons in hen verplaatsen. Nee, de keus voor het vers is niet ijdel maar ligt in het verlengde van de keuze voor archetypische personages: wie meegaat in het ritme van de woorden gaat moeiteloos mee met de twee geliefden. 'Kunstmatig' is een verwijt van niets. Veel uitvoeringen van 'Wachten op Godot' zijn ook kunstmatig maar daarom niet minder treffend.
Ondraaglijk zijn de woorden alleen voor mensen die denken dat abstractie verwijst naar een rectale chirurgische ingreep (dit is banaal).
De verhaallijn, de personages en de conclusie zijn niet banaal maar een simpele ondergrond waar uiteindelijk elke vraag van vertrouwen op landt: ja of nee, durf ik of durf ik niet? Potter zocht niet naar een doorwrochte analyse van internationale politieke verhoudingen maar naar een menselijke verhouding die iets kon zeggen over hoop. En dus is het idioot om haar impliciet te verwijten dat ze allerlei reële nuances weglaat. Spielberg zei het met Indiana Jones' 'leap of faith' in The last crusade. Potter doet het zo.
Yes is meer een statement dan Orlando waarin Potter vooral onderzocht wat het betekent om als man of vrouw in verschillende rollen in verschillende tijden te leven. Yes heeft een politieke ondertoon maar die klinkt niet overdadig. Want de esthetiek van de film en de focus op de twee hoofdpersonen dringt het moralisme naar de achtergrond. Het eerste gesprek tussen Hij en Zij vindt plaats tijdens een formeel diner, als ze buiten de zaal bij een trap staan. Het gesprek is niet te horen, alleen hun omtrekkende bewegingen zijn te zien door de korrelige, zwartwitte registratie van een bewakingscamera in het trappenhuis. Als Zij uiteindelijk in Ierland aan het bed van haar zieke tante staat, horen we het leven van de stervende en hun relatie als monologue interieur voorbij komen. Dat visuele stilisme en de natuurlijke woordkeuze en het ritme van de verzen tillen de film ver boven pamflettistisch gezever uit. Politiek in de kunst is een heikel onderwerp, zoals sociaal realist Ken Loach (Land and freedom, Carla's song, Bread and roses) meerdere keren illustreerde. En het leidt tot misverstanden: een van de twee expliciet politieke scènes in de film waarin Hij en Zij in een parkeergarage stechelen over islam en het Westen, noemt Mick LaSalle van de San Francisco Chronicle 'a great song on a bad album'. Het is precies andersom: juist die scène had Potter mogen schrappen. Maar ze blijft aan de goede kant van de scheidslijn. Deze regisseur durft haar nek uit te steken. Nu wij nog.
Engeland/Verenigde Staten, 2005
Productie: Andrew Fierberg, Christopher Sheppard
Regie, scenario en muziek: Sally Potter
Camera: Aleksei Rodionov
Montage: Daniel Goddard
Art direction: Carlos Conti
Met: Joan Allen, Simon Abkarian, Sam Neill, Shirley Henderson
Kleur, 100 minuten
Distributie: RCV
Te zien: vanaf 22 september
