September 2005, nr 269

Todd Solondz

Gevangen in paradoxen

Wat maakt een filmpersonage eigenlijk sympathiek en identificeerbaar? Dat was maar een van de vragen die Todd Solondz zich voor Palindromes stelde, een film waarin hij zijn hoofdpersonage Aviva door maar liefst acht acteurs en actrices laat spelen. Verder gaat zijn film óók weer over pedofilie, incest, abortus en het recht van verschoppelingen op een menswaardig bestaan. De Filmkrant stelde hem vorig jaar op het Filmfestival Venetië een aantal vragen terug.

Waar gaat Palindromes over?
"Op het meest basale niveau is dit een film over een twaalfjarig meisje dat moeder wil zijn en alles in het werk stelt om die wens te realiseren. Wat betekent dat als je twaalf bent? Dat betekent dat je niet genoeg liefde krijgt van je ouders en dan denk je dat een kind voor jezelf dat gebrek aan liefde kan goedmaken. Ze beleeft allerlei moreel dubieuze avonturen, maar slaagt er wel in om een soort puurheid te behouden."
"Het idee voor de film ontstond al in de nasleep van
Welcome to the dollhouse en Happiness, films waarbij het publiek uitgesproken opvattingen had over het al dan niet sympathiek zijn van de respectievelijke hoofdpersonen Dawn Wiener en de pedofiele psychiater Bill Maplewood. Ik vroeg me af wat een filmpersonage eigenlijk sympathiek of niet maakt en kwam erachter dat dat meer door zijn of haar handelen wordt bepaald dan door min of meer vaststaande zaken als ras, geslacht en leeftijd. Toen vroeg ik me af wat er zou gebeuren als ik één en hetzelfde personage door verschillende acteurs zou laten spelen."

Bij de première op het Filmfestival Venetië werd er nogal gelachen om het feit dat een van die acteurs die de twaalfjarige Aviva Victor speelt een voluptueuze volwassen zwarte vrouw is. Was dat de bedoeling?
"Daar verbaas ik me over. Er zitten wel grappen in de film, maar die gaan wat mij betreft niet over hoe mensen eruit zien. Voor mij is het uiterlijk van mensen niet iets om te lachen. Zoals Mark Wiener aan het einde van de film zegt: 'Het maakt niet uit of je dertig kilo aankomt, of een seksoperatie ondergaat, of wat dan ook, van binnen blijven mensen altijd wie ze zijn.' Dat beantwoordt ook meteen de vraag of mensen kunnen veranderen. De rest is illusie en zelfbedrog.'

U snijdt weer een hoop thema's aan die zeker in het conservatieve Amerika nogal gevoelig liggen, zoals abortus, de vraag of vrije wil bestaat of dat ons leven gepredestineerd is, het 'nature/nurture'-debat...
"Laat ik vooropstellen dat Palindromes geen 'issue'-film is. Verschillende mensen zullen er verschillende dingen uit halen. Vandaar ook de titel: een palindroom is een woord of een woordpatroon dat van voren naar achteren en andersom hetzelfde betekent, als een spiegel. Maar de betekenis verandert niet. Sommige mensen zullen het een anti-abortusfilm vinden en anderen juist niet. Dat zegt meer over de toeschouwer dan over mij. Ik geef in de film expres geen standpunt, want ik wil het publiek maximaliseren. Ik heb wel een mening over abortus. En als je goed kijkt kun je die ook wel uit de film halen, maar de film zegt niet 'ik ben voor' of 'tegen'."
"Voor mij gaat de film over transformatie en metamorfose van mijn hoofdpersoon van een klein jongetje tot een aanwezigheid die letterlijk levensgroot is. Hij gaat over een meisje dat gevangen zit in een wereld van paradoxen. Aan het einde van de film legt Mark Wiener, de broer van Dawn Wiener uit Dollhouse, aan wie ik de film heb opgedragen, zijn filosofie uit. Dat is de agenda van de film. Je bent altijd wie je bent. Mensen zullen nooit echt kunnen veranderen. Maar ieder personage in de film worstelt om te veranderen. Er zijn geen keuzes. We zijn door de natuur geprogrammeerd. Er is geen vrije wil."

Gelooft u dat zelf ook?
"Ik ben niet zo deterministisch als Mark. Maar ik geloof ook niet in de vrije wil. Paradoxaal genoeg veranderen we de hele tijd, terwijl er toch iets onveranderlijks is. We zijn allemaal een soort constructen, een combinatie van genen en omgeving en een zekere toevalligheid. Ik heb het idee dat je op essentiële momenten in je leven wel keuzes kunt maken. Ik geloof niet in het noodlot. Er is niet een soort godheid die de toekomst beschrijft. Mensen die succes hebben geloven vaak dat het komt omdat ze zo hard werken. Maar je kunt niet zeggen dat mensen die geen succes hebben geboren losers zijn."
"Je wordt geboren met een set kwaliteiten, en die vormt je. Sommige mensen worden in een paleis geboren, maar wat succes is, is uiteindelijk een semantische kwestie. Dat verschilt per cultuur. En ook voor mij geldt: alles wat ik zeg is de optelsom van de dingen die ik heb meegemaakt. In films en verhalen zoals The wizard of Oz en Alice in Wonderland zie je ook vaak dat de hoofdpersonen dingen meemaken om er uiteindelijk achter te komen dat de dingen waar ze naar op zoek zijn eigenlijk altijd al binnen hun bereik lagen. En in mijn eigen leven? Ik weet niet of ik succesvol ben. Ik weet wel dat het maken van films voor mij een zware klus is en dat ik een flinke dosis geluk heb. Maar op andere punten ben ik ook weer lui of incapabel. Ben ik dan een loser?"

Dana Linssen


Palindromes

Lief en naar

Palindromes van Todd Solondz heeft een bewonderenswaardig levenslustig en idealistisch uitgangspunt: loswrikken wat onwrikbaar is.

Vrouwen zagen het, maar mannen niet, zo werd destijds verteld over het feit dat twee actrices om beurten één vrouw speelden in Luis Buñuels Cet obscur objet du desir. Het is deze film die regisseur Todd Solondz aanhaalt als mensen hem vragen waarom hij de dertienjarige Aviva in zijn nieuwe film Palindromes door acht verschillende actrices en één acteur liet spelen. Geen toeschouwer die het in de film van Solondz niet waarneemt, overigens, maar even goed een geslaagd experiment.
Misschien dat de mannen het bij Buñuels film niet altijd zagen omdat beide actrices (Carole Bouquet en Angela Molina) even fraaie brunettes waren, al was de één kuis en de ander warmbloedig. Verleidelijkheid is verraderlijk, en de blik op een 'objet du desir' is troebel, zo bleek.
In Solondz' film Palindromes draait het experiment met de actrices echter om iets heel anders dan om manipulatie en verleiding. Verleidelijkheid was altijd al een schaars goed in Solondz' droef stemmende suburbs; nu eens niet gesitueerd in New Jersey maar ergens in Kansas. Ook Ellen Barkin die in Palindromes de moeder speelt verbergt haar charme achter een mond die deze keer niet flirterig en uitdagend scheef staat, maar eerder lijdzaam en dommig scheef. Geen van de actrices die gestalte geeft aan de twaalfjarige Aviva Victor munt uit in schoonheid. En in uiterlijk konden ze soms niet contrastrijker zijn: de schriele roodharige witte Hannah Freiman, de grote, dikke, Afro-Amerikaanse Sharon Wilkins, de jongen (!) Will Denton en ergens daartussen de volwassen en enige bekende actrice Jennifer Jason Leigh met raar wafelijzerhaar. Samen zijn ze Aviva: een eenzame tiener die hunkert naar het moederschap, daar door haar moeder vanaf gehouden wordt, na een gedwongen abortus het huis ontvlucht en terecht komt in een 'pro-life' huishouden.

Twijfel
Wat nu verrast aan Palindromes is dat het helemaal niet nodig is om steeds dezelfde gestalte te zien om mee te kunnen voelen met Aviva's strijd. Het meisje blijkt voor medeleven meer afhankelijk van de wisselende positie die zij inneemt in het verhaal (slachtoffer of dader; lief of naar) dan van de actrices die haar gestalte geven. Al is het zeker ook zo dat sommige actrices meer indruk maken. Zo gaat de even massieve als kwetsbare Sharon Wilkins je erg aan het hart, en zit je bij Jennifer Jason Leigh toch een beetje tegen die bekendheid aan te hikken ('Kijk, Jennifer Jason Leigh!- raar stemmetje doet ze'). Het verschil maakt verschil en toch ook weer niet.
Twijfel, daar lijkt Solondz het bij Palindromes nog het meest om te doen. Twijfel en ambivalentie via de schets van een Amerika waarin alle idealen zich spiegelen en iedere tegengestelde overtuiging even emotioneel geladen en onwrikbaar is. Terwijl hij in de vorm speelt met de steeds veranderende gestalte van Aviva, hamert Solondz in dialoog en structuur (palindroom) op wat onveranderlijk is, of bij het einde weer terugkeert naar het oude. "Wat er ook gebeurt, je zal altijd jezelf zijn", stelt moeder Ellen Barkin haar vierjarige dochter gerust die zich na de zelfmoord van nichtje Dawn Wiener (de hoofdpersoon in Solondz debuutfilm Welcome to the dollhouse) zorgen maakt over haar eigen toekomst. "Er is geen vrije wil", zegt de van pedofilie beschuldigde broer van Dawn, Mark Wiener, daar nog eens bovenop. "Er zijn alleen maar genen en toevalligheden." Marks 'genetische en toevallige' noodlot is het burgerlijke vooroordeel dat alleenstaande magere mannen met brillen niet veel goeds in de zin hebben. Dat vooroordeel maakt hem tot een uitgestotene en brengt hem bijna in de gevangenis.

Moordaanslagen
Todd Solondz laat Aviva dan wel door acht zeer verschillende acteurs spelen, maar laat haar ronddolen in een universum waar beginpunt en uitkomst zich spiegelen. Aviva wil moeder worden, en dat blijft haar drijfveer, ook na de abortus en ook nadat ze in een 'pro-life'-huishouden is beland waar aan de ene kant het recht op leven van kinderen met een afwijking met aanstekelijk gejubel wordt bezongen, maar waar anderzijds moordaanslagen op abortusdokters worden beraamd en gepleegd. Er valt voor de kijker amper te kiezen tussen de even liberale als burgerlijke opvattingen van Aviva's ouders die hun dochter tot een abortus dwingen, en de even conservatieve als vrijzinnige opvattingen van de 'pro-lifers' die niet alleen die dochter maar ook al die andere afwijkende kinderen opvangen in hun goddelijke commune. Wat Solondz zelf voor moreel standpunt inneemt laat hij in het midden. Loswrikken wat onwrikbaar is, dat schijnt zijn drijfveer te zijn in Palindromes, een bewonderenswaardig levenslustig en idealistisch uitgangspunt voor een regisseur die meestal, en ook weer hier, juist uitmunt in het verbeelden van de gevangenissen die onze levens (en lichamen) eigenlijk zijn.

Jann Ruyters

Palindromes
Verenigde Staten, 2004
Productie: Mike S. Ryan
Regie en scenario: Todd Solondz
Camera: Tom Richmond
Montage: Mollie Goldstein
Muziek: Nathan Larson
Met: Sharon Wilkins, Ellen Barkin, Bill Buell, Jennifer Jason Leigh
Kleur, 100 minuten
Distributie: Paradiso
Te zien: vanaf 8 september

Naar boven