Thuiskijken - november 2005, nr 271

Een selectie uit de videotheek van nieuwe, interessante en curieuze films die niet in de bioscoop zijn uitgebracht. En films opnieuw uitgebracht op dvd.


The man who fell to earth
Nicholas Roeg

Nicholas Roegs The man who fell to earth (1976) is nummer 304 op de dvd-lijst van het Amerikaanse label Criterion, en het is misschien wel een van de beste dvd's ooit gemaakt. De vorige kandidaat voor deze 'titel' was eveneens een uitgave van Criterion: Brazil (1985) van Terry Gilliam, een dvd zo dik als een boek, met drie schijven waarop zowel de regisseursversie van de film als de zogenoemde 'liefde-overwint-allesversie'. In het geval van Roegs film biedt Criterion weer twee schijven. Op schijf 1 staat de film, opgeschoond en in 2,35:1 en stereo, met commentaartracks van Roeg en de acteurs David Bowie en Buck Henry. Schijf 2: interviews met scenarist Paul Mayersberg en acteurs Candy Clark en Rip Torn, audio-interviews met onder anderen Walter Tevis, auteur van de roman waar de film op is gebaseerd, en een scala aan affiches en ander, origineel publiciteitsmateriaal. Er is ook nog een boekje van 28 pagina's met poëzie van W.H. Auden en essays over de film en als bonus biedt Criterion een speciaal voor deze uitgave gedrukt exemplaar van Tevis' roman.
De film bevat 20 minuten die uit de oorspronkelijke, Amerikaanse release waren geknipt. Welke scènes dat precies zijn, is niet helemaal duidelijk. Hoe dan ook, The man who fell to earth is nog altijd een verbijsterend meesterwerk: metafysisch, subversief en visueel beeldschoon. Bowie, die op de commentaartrack toegeeft dat hij geen idee had waar de film over ging en dat hij niet eens het script helemaal had gelezen, is adembenemend als Newton, het buitenaardse wezen dat in het Amerikaanse westen ten onder gaat aan wereldse geneugten als seks en macht. Het mooiste is de structuur van het werk. Roeg voert de kijker zonder waarschuwing naar heden, verleden en toekomst in de vertelling, zonder hier bewust de aandacht op te vestigen. De film krijgt zo een afstandelijk, hallucinerend karakter. De erotiek is nog steeds kinky bij uitstek; de 'loving the alien'-sequentie is verrukkelijk ondermijnende cinema, tot aan de geslachtsloosheid van Newton aan toe. Newton, de allochtoon, Newton de mediamagnaat, de 'boy falling out of the sky' uit het gedicht van Auden.
Gawie Keyser
Te koop op dvd (Criterion, import)


Malpertuis
Harry Kümel

Harry Kümmel en Orson Welles in Malpertuis.

Als er dit jaar een lijst van de fraaiste dvd-presentaties wordt samengesteld staat ook de luxe editie van Harry Kümels fantastiek-epos Malpertuis (1972) op een toppositie. In de serie 'Kroniek van de Vlaamse film 1955-1990' presenteert men namelijk de twee versies van de film in uitmuntende beeldkwaliteit. Er is de korte Engelstalige print die destijds in Cannes werd vertoond en ook de Nederlandstalige en door Kümel persoonlijk nagesynchroniseerde versie, die niet alleen zo'n twaalf minuten langer duurt, maar ook simpelweg een veel magischer filmervaring biedt. Hoewel Malpertuis in meerdere opzichten een gemankeerd en onevenwichtig werk is - het doet bijvoorbeeld niet bepaald recht aan de gelijknamige roman van Jean Ray - heeft Kümel pure cinema vervaardigd die onverbloemde liefde voor de fantastiek uitstraalt. Zo biedt het verhaal (over de oude zeeschuimer Orson Welles die de Griekse Goden naar een griezelige Vlaamse villa heeft ontvoerd) ampel archaïsch aandoende sfeer, is de rolverdeling opmerkelijk (in een ware tour de force speelt Susan Hampshire drie heel verschillende rollen) en is Gerry Fishers fotografie bij vlagen van een verpletterende schoonheid.
Om de bijzondere status van deze destijds peperdure maar geflopte film te onderstrepen heeft men een wagonlading aan extra's toegevoegd. Zo is de kijker wel een tijdje zoet met een lange documentaire, Kümels fraaie korte films Aether (1960, in kleur!) en De grafbewaker (1965), het audiocommentaar, de terugblikken op Hampshire en Welles en de locatiebezoekjes met de regisseur. Voor de ware fans valt ook een heel bijzonder itempje over Jean Ray van de Belgische televisie te bewonderen. Deze enigmatische man, die ook onder het pseudoniem John Flanders een reeks curieuze verhalen schreef, is duidelijk in de late herfst van zijn leven beland en brengt op indringende wijze een ode aan de muzen die hem tijdens zijn schrijvende leven hebben bijgestaan. Deze dubbel-dvd is echter niet alleen een fijn geschenk voor fans van de fantastische film. De schijven bieden tevens een boeiend tijdsdocument. Malpertuis is er het levende bewijs van hoe men in het Europa van de jaren zeventig genrecinema kon maken: met artistieke vrijheid, veel fantasie én soms ook verrassend veel geld. Want dat men de flamboyante en prijzige Orson Welles wist te strikken voor de rol van een bedlegerige brompot die zijn beste tijd heeft gehad (een taak die hij zowel voor als achter de camera met verve vervulde), blijft een van de grote aantrekkingskrachten van de film. Bovendien smaakt men hier het genoegen om Welles in onvervalst Vlaamse nasynchronisatie de typische Jean Ray-zin te horen uitspreken: 'Open je ogen, Euryale, dochter van de Goden, en help me sterven. Begraaf mijn hart in Malpertuis. Als een steen onder de stenen.' Voorwaar, Malpertuis is en blijft een film om te koesteren.
Mike Lebbing
Te koop op dvd (Koninklijk Film Archief)


Nou, dat was het dan!
Dick Rijneke
Amsterdam, 17 november 1980. Een filmploeg komt een kwartier te laat voor een interview met 'de twee bekendste filmmakers van Nederland': Wim Verstappen en Paul Verhoeven. Verhoeven verovert op dat moment de bioscopen met zijn verguisde Spetters (1980) en Wim Verstappens Het verboden bacchanaal (1981) gaat in première, een film die door Verhoeven als 'saai' wordt afgedaan: 'Ik vind het net een hoorspel.' Nou, dat was het dan! is de aangeklede versie van Waar is mijn jas, die begin dit jaar op het Filmfestival Rotterdam in première ging. Het is een vermakelijke 'sentimental journey' met een stuurse Verhoeven en een ongenaakbare Verstappen in de hoofdrol. Interviewer Ruud den Drijver is niet al te geconcentreerd, wat hem op een frontale tegenaanval komt te staan. Het gesprek biedt een mooi tijdsbeeld met een lekker potje afgeven op Nederland (niet-)filmland. Verhoeven beklaagt zich over het gebrek aan intelligentie bij de vaderlandse filmkritiek. Den Drijver gooit vrolijk olie op het vuur met vragen als 'Hoe kan het toch dat Verstappen altijd als intellectueel wordt bejubeld terwijl Verhoeven steeds als pispaal dient?'
Vijfentwintig jaar na dato - dit voorjaar in Cannes - werd het gesprek uit 1980 voortgezet met Verhoeven, nu heel wat gemoedelijker. Den Drijver laat, met veel gevoel voor drama, Verhoeven opnieuw op zich wachten. Maar in feite is de ploeg dit keer bijna een jaar te laat: Wim Verstappen overleed immers in juli 2004 en figureert slechts als engelfiguur in een geanimeerde sequentie (getekend door Milan Hulsing). Jammer is alleen het wat hoge insidersgehalte van de film. Onduidelijk blijft wat er is geworden van Verhoevens project Gods own butchers dat ter sprake komt. 'Ben jij Harry?' vraagt Den Drijver bij de uitloop van Het verboden bacchanaal. 'Wat vond je van de film?' De balorigheid van dat shot kan alleen op waarde worden geschat voor wie (nog) weet dat toenmalig Volkskrant-criticus Harry Hosman even daarvoor Spetters had afgemaakt als 'een diepzwarte poel voor personen wier geestelijke groei na drie jaar is opgehouden'.
Karin Wolfs
Te koop op dvd (Moskwood)


Time & matter
Mika Taanila

Futuro - A new stance for tomorrow.

Eind jaren zestig daalde er een ruimteschip neer op Finse bodem. Van plastic en door mensenhanden gemaakt weliswaar, maar futuristisch was het wel, de kant en klare modelwoning in de vorm van een vliegende schotel die per helikopter in de sneeuw neerplofte. Over de architect van dit ultramoderne huis, dat overigens weinig aftrek vond, maakte de Fin Mika Taanila de korte documentaire Futuro - A new stance for tomorrow, te vinden op een verzamel-dvd van deze filmmaker met een voorliefde voor ooit vooruitstrevende maar nu ingehaalde wetenschap. Hij maakte ook The future is not what it used to be, een documentaire over Erkki Kurenniemi, pionier van de elektronische muziek, die altijd in de weer was met reuzenbreinen, ponsmachines, transistors, matrixen en optische orgels. Kurenniemi had meer vertrouwen in apparaten dan in mensen, die hij 'slijmerige machines' noemde. Ook Mika Taanila zelf mag graag aandachtig naar ouderwetse machines turen. Voor zijn nieuwste korte film Optical sound monteerde hij cameraatjes en microfoons op oude matrixprinters, u weet wel, die knorrende, vaak geel uitgeslagen printers met tandjes aan de zijkant. Zo maakte hij een symfonie van dat typische geknars, wat het verlangen uitlokt om ook zelf van die nieuwe-apparatengeluiden te verzamelen die ooit weer gaan verdwijnen: het analoog inbellen bij de internetprovider bijvoorbeeld, of het geluid dat een mobiele telefoon kan maken vlak voordat er gebeld wordt. Misschien word je nog eens door nostalgie bevangen als je die irritante geluiden ooit weer terug hoort, net als nu het geval is met die matrixprinters. Taanila grijpt met zijn film terug op het manifest 'The art of noises' uit 1913, waarbij het geluid van de tram of een dichtslaande deur evengoed muziek kon opleveren. Taanila kan ook de draak steken met het vooruitgangsidee: hij filmde ietwat langdradig de voetballende robots die worden ontwikkeld om ooit een mens te kunnen verslaan. Het optimisme over technologie blijkt niet zelden op fantasie te zijn gebaseerd, maar dat is Taanila om het even, hij volgt beide varianten met evenveel plezier.
Mariska Graveland
Te koop op dvd (Reel 23/De Filmfreak)


Baadasssss!
Mario van Peebles
Sweet sweetback's baad asssss song ontketende in 1971 de blaxploitation rage. De voor een habbekrats gedraaide, behoorlijk spaced out film over een zwarte hustler die vlucht voor de politie en er voor het eerst in de filmgeschiedenis mee wegkomt, was het levenswerk van Melvin van Peebles. De buiten het sneeuwwitte Hollywood systeem gemaakte film was Van Peebles persoonlijke strijdkreet en bracht onverwacht vele miljoenen dollars op. Melvins zoon Mario speelde een klein rolletje als veertienjarig jochie dat zijn maagdelijkheid verliest. Ruim 30 jaar later is Mario zelf ook acteur-regisseur, maker van geslaagde (New Jack City) en minder geslaagde (Panther) films over 'zwarte' onderwerpen, en acteur in een lange rij B- en C-knokfilms. Het geweldigde Baadasssss! (2003) is een bruisende 'making of' van Sweet sweetback. Mario speelt natuurlijk zelf de rol van papa Melvin, een man zo gedreven dat hij zelfs zijn eigen zoon opoffert om zijn droom te bereiken: een film waarin de zwarte nu eens niet bediende of boef is. Daar zat niemand op te wachten, begin jaren '70, dus Melvin moet hemel en aarde bij elkaar ritselen. Zijn producent haalt hij uit de porno-industrie, de boomlange geluidsman dubbelt als bodyguard, zijn amateur-acteurs komen uit het getto en de rest doet hij zelf. De film zit vol heerlijke anekdotes: hoe aankomende muzikanten Earth, Wind & Fire worden afgescheept met een cheque die 'de hele wereld over kaatst'; hoe een pistool, afgepakt van een heetgebakerde acteur, weken lang tussen de neppistolen ligt opgeborgen. Het rauwe, voortrazende Baadasssss! is een vrolijkmakend eerbetoon aan de revolutie die film kan zijn.
Rik Herder
Te huur op dvd (HOM vision)


Ook op dvd:

Directors: Label
Er zijn mensen die geloven dat er met de dvd nu eindelijk een betrouwbare drager is voor het aanleggen van een persoonlijk bewegend-beeldarchief, een drager die ons over pakweg 150 jaar nog zal dienen, zoals een fotoboek dat voor het stilstaande beeld doet. Voor hen is er sinds een paar jaar het Directors Label. Speciaal voor de kortfilm met popmuziek, de videoclips. Of eigenlijk: discclips. Cd's met plaatjes. Filmmakers Chris Cunningham, Spike Jonze en Michel Gondry gaven met hun oeuvres - de auteurstheorie is springlevend in de discclipwereld - het startsein. Schitterend uitgevoerde schijven, met extra commentaren, korte films en documentaires, uitgebreide boekwerken, heel, heel veel beelden én muziek. Ook ideaal voor feesten en partijen. En nu zijn er in één klap vier nieuwe uitgekomen. Vier nieuwe auteurs. Een korte inventarisatie:

Mark Romanek
Zoals bijna alle regisseurs van de serie overgestoken naar speelfilm, het bewonderenswaardige
One hour photo, maakte clips voor o.a. Red Hot Chili Peppers, R.E.M. Lenny Kravitz en Michael Jackson. Houdt erg van tableaus, schilderijnabootsing, licht surrealistisch, Man Ray en Dali, zoals goed te zien is in het fantastische 'Closer' van Nine Inch Nails en 'Bedtime story' van Madonna. Bij een kortfilm met popmuziek hoort een bepaalde stijl en veel regisseurs grabbelen in de grote ton van de (beeld)geschiedenis. Schilderijen, foto's, vroege films: Moksi media. Toch is het vaak een nadeel dat er nog steeds vanuit wordt gegaan dat de hoofdrolspelers van de kortfilm - veelal de muzikanten - ons ook daadwerkelijk moeten toezingen.

Anton Corbijn
Een ware fotograaf onder de discclippers. Vaak zwart-wit en korrelig, scherp en onscherp, met veel contrast en dikke schaduwen. Met een eerbetoon aan Dr. Mabuse van Fritz Lang, veel Depeche Mode, symboliek en monnikenkappen. Wanneer in kleur dan ook fel, uitspringend. Corbijn en Cobain, 'Heart shaped box', die blauwe ogen! Is nu bezig met een speelfilm over het leven van Ian Curtis, zanger van Joy Division, voor wie hij in 1988 al 'Atmosphere' maakte. Spot met de regels van het lipzingen in 'Mensch' van Herbert Grönemeyer, waarin een mens in een ijsberenpak door de zanger in een karaokebar wordt toegezongen dat hij geen mens is. Houdt echt van de muziek die hij vormgeeft. Een gouden aankoop, veel goedkoper dan het fotoboek.

Stephane Sednaoui
Koppen, veel koppen van dichtbij. Zijn bekendste clip is waarschijnlijk 'Give it away' van de Peppers. Het lipzingen wordt bij hem storend, ook al omdat zijn muzikantacteurs niet de meest eigenzinnige zijn. Soms lijken ze zich niet op hun gemak te voelen in de toegewezen rol. Meer geschikt voor de tijdschriftensector. Weinig interactie tussen beeld en tekst. Wel weer met de onvermijdelijke Björk. Heeft nog geen plannen voor een speelfilm, maar heeft wel een aantal extra kortfilms zonder popmuziek op de disc staan.

Jonathan Glazer
Regisseur van Sexy beast en Birth. Kan sowieso al niet meer stuk vanwege zijn clip voor UNKLE's 'Rabbit in your headlight'. Niet met een muzikant in de hoofdrol, maar met acteur Denis Lavant, bekend van Léos Carax. De zwerver in de tunnel die steeds wordt overreden en herrijst. Geen lipzingen, wel zelfkant. Beeld en tekst vaak in harmonie. Prachtige strijd tussen mens en machine in Radioheads 'Karma police'. Verder veel odes aan de geschiedenis van de film, ook in zijn reclames, veelal voor Levi's en Guinness. Hommages in plaats van plagiaat. Groot liefhebber van Stanley Kubrick. Misschien wel de interessantste auteur van de vier.

Mike Naafs
Te koop op dvd (Palm Pictures)

Naar boven