Januari 2006, nr 273

Sluiting Cinerama

De wereld in Wide screen

Bioscoopzalen Bellevue Cinerama en Calypso in Amsterdam doen eind december het licht uit. Joop van den Ende gaat er een theatercomplex bouwen. Cinerama trok Wide screen-pelgrims uit alle uithoeken. "Ik heb veel middelmatige films gezien in Bellevue Cinerama maar dat kon me niet schelen, als ik maar in die zaal zat."

Het elegant gekromde breedbeeld van Bellevue/Filmmuseum Cinerama lijkt nog imposanter als je achter het doek gaat staan. Omdat het witte doek lichtdoorlatend is, wordt de film zo heel groot in spiegelbeeld geprojecteerd. Marieke van der Pol, die operateur is geweest in Bellevue Cinerama, herinnert zich: "Wat ik altijd mooi vond in Cinerama was dat je via een deurtje achter het doek van Cinerama 1 kon komen, voor onderhoud van de luidsprekers en zo. Het was heel spannend om dat tijdens de voorstelling te doen: je kwam halverwege de zijkant van het doek uit, overspoeld door enorme hoofden en lichamen uit de film."
Aan de voorkant hing het karakteristieke doek van Cinerama 1. Van der Pol: "Dat bestond vroeger uit verticale lamellen, het was zo'n speciaal 'Cineramadoek'. Iemand gooide een keer een bierflesje naar het doek, dat er plotseling in verdween."
Een echte 'Wide screen'-pelgrim is Albert Knapp uit Frankfurt. Hij reist al jaren naar Bradford in Engeland en naar Amsterdam om Cinerama- en Todd-AO-films te zien. Hij houdt vooral van de binnenmuren van Bellevue Cinerama: "Die muur bestaat uit kale betonnen stenen, een zeldzaam voorbeeld van 'Brutalism', een bouwstijl waarin je de structuur van het gebouw herkent." Films moet je in de bioscoop zien, vindt Knapp ("Ik heb al vijftien jaar geen tv meer"). Dat je in de bioscoop een film veel meer ondergaat, ondervond hij vorig jaar wel heel erg letterlijk aan den lijve: "Tijdens een scène uit Singin' in the rain, in een compilatie van That's entertainment, kwam er echte regen uit het plafond, een bewijs dat Cinerama na veertig jaar wel aan een opknapbeurt toe was."
Ook Udo Heimansberg uit Düsseldorf is vaak speciaal uit Duitsland gereisd om Bellevue Cinerama te bezoeken. Hij zag er zijn eerste 70mm-film in 1972. "Dat was Lawrence of Arabia en ik was gelijk verkocht. Daarna ben ik nog vaak in Cinerama geweest, ik heb er veel middelmatige films gezien maar dat kon me niet schelen, als ik maar in die zaal zat. Cinerama is een van de mooiste functionele bioscopen ter wereld, met die stenen op de muren die van zwart in wit veranderen, en die enorme ruimte."

Periscoop
Bellevue Cinerama opende zijn deuren op 9 december 1965 met de première van The halleluja trail van John Sturges, ook bekend onder de Nederlandse titel De whiskey-karavaan. 'In kleuren' stond er toen in de filmladder als wervingstekst. Jarenlang waren de vaste aanvangstijden 14.00u. en 20.00u., ook toen 2001: a space odyssey er elf weken draaide. 2001 moest bij zijn première in 1968 onder andere concurreren met Het gaat er heet aan toe van Jess Franco in City, Les biches van Claude Chabrol en Pas op je tellen van Louis de Funès in Cineac Damrak.
Bij een Cinerama-projectie worden er drie 35mm-filmdelen naast elkaar geprojecteerd, zodat je één compleet breed beeld krijgt. Cinerama op de Rotterdamse Westblaak had de primeur. Het revolutionaire van de Amsterdamse Cinerama was dat het een eenlenzige projectie heeft waardoor er geen strepen over het beeld lopen, die het doek voorheen in tweeën of drieën verdeelden.
Maar laten we vooral niet vergeten dat ook Calypso dichtgaat. Hoewel weinig mensen zullen treuren om de kleine zaal Calypso 2, waar de operateur via een vreemde constructie van spiegels in een periscoop de film moest projecteren omdat de machine lager dan het projectieraam stond. De muis die eens argeloos voor die spiegels langsliep en zo zijn silhouet op het doek achterliet, was nog het opzienbarendste wat kon gebeuren. Elke zaal heeft zo zijn eigen niet-glorieuze momenten. Ook die horen bij zijn geschiedenis. Al die talloze keren dat Calypso 2 plichtsgetrouw dienst deed om
Mr. Bean voor de zoveelste keer te vertonen, tellen ook mee.
En de bezoekers natuurlijk, maar je hebt een zaalwacht of operateur nodig om hen weer te observeren. Zoals Marieke van der Pol: "In 1993 werkte ik als vakantieperiode-invaller in Cinerama. Toen draaide daar de hit The piano in Calypso 1. Iedere avond stampvol huilende vrouwen, balkon ook uitverkocht. Het was verschrikkelijk warm, en er was natuurlijk nog geen airconditioning. Tijdens elke tweede voorstelling, tien minuten na de pauze, je kon er de klok op gelijk zetten, viel er op het balkon iemand flauw. Dit gebeurde tijdens de scène dat Sam Neill met een bijl Holly Hunters vinger afhakt. Dat was dan de druppel. We zaten er steeds op te wachten: zaallicht aan, de ongelukkige eruit halen, water brengen, en weer door."
Het Filmmuseum zal in zijn geheel verhuizen naar Amsterdam-Noord, maar Albert Knapp heeft nog stiekeme hoop op een wonderbaarlijke redding. "Ik hoop dat Bellevue/Filmmuseum Cinerama overleeft! Waar zijn alle Provo's, Kabouters en krakers gebleven om die zaal te redden?"

Mariska Graveland

Het Filmmuseum neemt afscheid van Cinerama en Calypso met een programma van hoogtepunten, dat wordt vertoond tot de sluitingsdatum van 30 december. Op het programma staan The hallelujah trail, Doctor Zhivago, 2001: A Space odyssey, The bridge on the River Kwai, How the West was won, The wild bunch en 55 days at Peking. Informatie: 020-5891400, www.filmmuseum.nl

Naar boven