Januari 2006, nr 273

Elbert van Strien over Wereld van stilstand

Wandelende tijdbom

Lees hier de recensie.

In Wereld van stilstand komt een journalist een complot van middelmatigheid op het spoor. De krachtige kortfilm heeft bijna geen bewegend beeld maar vertelt zijn verhaal via sinistere zwart-wit foto's van cameraman Guido van Gennep. Regisseur Elbert van Strien over God, veenbranden en de crux van dit alles.

Wereld van stilstand.

Is het toeval dat Wereld van stilstand net als de wereld in zeven dagen is geschapen?
(Grinnikt) Dit hoor ik voor het eerst. Mmm, toeval ja.

Hoe begon het? Was er eerst het idee voor een fotofilm of was er eerst het verhaal?
Nee, het viel samen. Ik kreeg opeens het idee over een man wiens leven tot stilstand is gekomen. En stilstaande beelden pasten daar perfect bij. Dat de vorm samenvalt met de ontwikkeling van de hoofdpersoon, van stilstand naar beweging, dat is het goud van de film.
Ik had het romantische idee dat ik de film heel goedkoop kon maken: lekker met een fotograaf en een acteur de stad in en later muziek en geluid eronder. Maar zo werkt dat dus niet. Tijdens het schrijven werden mijn plannen steeds wilder: ik wilde ineens monumentale architectuur uit de jaren dertig om de maatschappij als machinerie weer te geven; ik wilde naar Moskou; er kwamen meer rollen bij. Langzamerhand werd het een veel grotere film.
Ik had een ton. Maar dat was natuurlijk te weinig. We konden niet naar Moskou bijvoorbeeld maar gelukkig wist de artdirector dat zulke gebouwen ook in Brussel stonden. Het enige dat niet lukte was het wilde plan om de hoofdrol door twee acteurs te laten spelen en dan door de film heen de ene acteur te laten veranderen in de andere. Maar dat lag niet aan geld, dat bleek technisch onmogelijk.

Je hebt je laten inspireren door L'année dernière à Marienbad?
Esthetisch was 'Marienbad' absoluut een voorbeeld. Guido vroeg me of ik die film had gezien toen we over het scenario spraken. Maar dat was lang geleden. Toen ben ik 'm opnieuw gaan kijken. En het klopte: ik zag in beeld waar we al de hele tijd over spraken. Het viel samen. Toen was ineens heel duidelijk welke kant we op moesten. Maar er zitten veel meer invloeden in de film. Van een paranoiathriller als Parallax view, van Taxi driver. En natuurlijk van de fotofilm La jetée van Chris Marker, waar Terry Gilliam Twelve monkees op baseerde.

De acteurs acteerden en de cameraman maakte zo nu en dan een foto?
Nee, want dan krijg je allerlei vage, oninteressante tussenmomenten. Ik deed het zoals stills op de set worden gemaakt: je zoekt het juiste moment en dan bevriest de acteur. Ook als hij loopt, staat hij eigenlijk gewoon stil. En Fedja van Huêt heeft het echt ongelofelijk goed gedaan. Ik denk dat hij de shoot niet altijd even leuk vond want er viel in die fotovorm voor hem weinig uit te pakken. Maar eigenlijk, denk ik, heeft hij dat juist wel gedaan. Begrijp je? Omdat zijn aanwezigheid heel intens is en alle blikken kloppen. Hij was erg voorzichtig om niet een ouderwets fotostripgevoel over te brengen. Die rol is juist heel ingetogen neergezet.

Ontstonden door de vorm speciale problemen?
Nee, het gaf juist meer mogelijkheden. Ik dacht steeds 'wauw, dit kan ook nog'. Toen ik eenmaal die fotovorm had, wilde ik dat het echt een arthousefilm werd. Toen heb ik mezelf uitgedaagd om ook echt avontuurlijk te werk te gaan. Ik wilde alles doen wat ik normaal niet zou doen: een vertelstem in de derde persoon enkelvoud, geen dialogen, een extreme vorm, filosofische teksten, een voice-over gedurende de hele film, iets dat niet bepaald wordt aangeraden in scenariohandboeken.
En misschien wel het voornaamste: ik wilde zien of ik een film kon maken waarbij de plot niet logisch is. Waarbij de plot vreemde sprongen maakt. Waar de lijntjes niet altijd bij elkaar komen. Maar waarin alles uiteindelijk op een emotioneel niveau wel klopt. Net als bij een schilderij: van dichtbij zie je de geheimzinnige penseelstreken maar als je afstand neemt, zie je de hele compositie. Ik was benieuwd of mensen dit allemaal van me zouden pikken.
De film gaat eigenlijk op afstand over een man die uit zijn eigen verstikkende gedachtewereld komt. En dan doen al die kleine sprongen in de film er niet meer toe. Voor mijn gevoel was dat experiment met de plot een veel grotere uitdaging. En ik merk nu dat mensen die de film hebben gezien helemaal begrijpen waar ik op uit ben. Ik heb altijd gedacht dat het een bijzonder gekruid gerecht voor een select publiek zou zijn, voor de fijnproevers. Maar de film is voor veel meer mensen toegankelijk.

Die emotionele balans lijkt me erg moeilijk te vinden.
Nee, dat heeft met ervaring te maken: dat ik steeds beter snap hoe films in elkaar zitten. Ik denk dat ik de theorie heb ontdekt waardoor het publiek kippenvel krijgt.

Namelijk?
Namelijk: je kijkt naar een film en daaronder zit een waarheid verborgen. Aan het eind komt die waarheid naar boven en opeens zie je waar de film echt over gaat. Als dat inzicht van het publiek samenvalt met het inzicht van het hoofdpersonage, dan krijg je kippenvel. Dat is het moment. In American beauty werkt dat bijvoorbeeld erg goed: wij beseffen op hetzelfde moment als de hoofdpersoon, wat zijn - en ons - leven echt waard is, hoe belangrijk al die kleine dingen zijn. Totaal Zen. In Wereld van stilstand is dat het moment dat we realiseren dat de hoofdpersoon uit z'n verstikking is. Dat voelt heel bevrijdend.

De vage scheidslijn tussen waanzin en werkelijkheid komt in jouw films vaak naar voren. Vanwaar die fascinatie?
Ja, dat zit in al mijn werk. Ook in de films die je nog niet hebt gezien omdat ze nog niet zijn gemaakt. De realiteit die veel mensen voor 'waar' aannemen is helemaal niet zo 'waar'. Die is heel wankel. Mensen bepalen hun lot in hoge mate door hoe ze naar de dingen kijken. Deze film gaat over verkramping van een ego, de hoofdpersoon vindt dat het leven rechtvaardig moet zijn. Als je dat vindt en je ontdekt dat het niet zo is, dan kun je je ontwikkelen tot een wandelende tijdbom. Het hoofdpersonage loopt door de stad als een geladen revolver.
Ik zie hier wel een link met broeiend terrorisme. Als je altijd bent opgevoed met het idee dat alles mogelijk is, dat je recht hebt op blingbling maar voortdurend wordt afgewezen dan vind ik het begrijpelijk dat je je ontwikkelt tot een tijdbom.

Elbert van Strien (l) en cameraman Guido van Gennep op de set van Wereld van stilstand.

Lopen veel mensen zo rond?
Die veenbrand van een paar jaar terug is deels het gevolg van dat misplaatste American dream-idee dat via televisie en film toch Nederland binnensluipt. Tegenover die blingbling-illusie staat het gegeven dat de wereld hypocriet is en dat er met twee maten gemeten wordt. Het heeft ook te maken met het ideaal van de jaren zestig: alles uit je leven willen halen, het 'ik' staat altijd centraal. En vervolgens ontdek je dat de werkelijkheid niet zo in elkaar zit. Doordat we constant horen dat alles mogelijk is, kunnen we steeds moeilijker accepteren dat dat niet zo is. Dingen accepteren heeft eigenlijk een religieuze of spirituele basis: vroeger kon je zeggen als iets niet lukte dat het 'Gods wil' was. Maar God is er niet meer. Nu vragen we 'waarom ben ik niet aan de beurt?'. 'Godverdomme, ik wil dit of dat. Nu.' En die frustratie zoekt een uitweg.
Als we af en toe ook dingen accepteren en niet steeds onmogelijke voorwaarden stellen aan het leven dan bevrijden we onszelf. Dat is een andere manier om die kwaadheid kwijt te raken.
Het centrale dilemma van de film is de vraag of je je moet aanpassen aan de regels van de maatschappij of voor eigenheid moet kiezen. Sommige mensen gaan eraan onderdoor als ze zich aanpassen maar anderen draaien door in hun eigen illusies als ze zich níet aanpassen. Dus dat is een lastig dilemma.
Toen ik de film maakte dacht ik hier veel over na en daardoor ben ik erachter gekomen wat de crux is, waar het 'm in zit. Sommige mensen moeten accepteren dat ze misschien toch het talent voor dit of dat niet hebben, dat ze misschien toch water bij de wijn moeten doen. Voor anderen betekent het dat ze eindelijk moeten gaan staan voor wie ze zijn. Dat ze niet langer klein moeten blijven. Daar gaat deze film over: dat de hoofdpersoon gaat staan voor zijn eigen kracht.

Je tilt nu in Engeland twee nieuwe projecten van de grond?
Ja, een remake van mijn eindexamenfilm Marionettenwereld en The mirror. Over The mirror wil ik niet te veel zeggen. Het is een psychologische thriller met occulte elementen. Maar het is ook een politieke film over vrijheid en hypocrisie. Marionettenwereld speelt in Schotland en Australië. Dat is echt een sensationeel script geworden over waan en werkelijkheid. Maar toch ook over lot en vrije wil.
Mijn werk past goed in Engeland omdat ze de sinistere, mystieke kant van mijn films daar heel normaal vinden. Daar hadden vooral de omroepen hier aanvankelijk moeite mee. 'Ja, het is toch occult', zeiden ze dan. Maar dat is langzaam aan het veranderen. Hier worden de fondsen nu ook wakker. Dat ik in Engeland wordt opgepikt, heeft natuurlijk z'n effect.

Dus over een paar jaar verdwijn je naar het buitenland?
Nou, ik ben binnen een uur in Londen. Maar ik moet het allemaal nog zien want het blijft film: je weet nooit of het doorgaat tot je op de set staat.

Ronald Rovers

Wereld van stilstand
Productie: Pieter van Huystee, Claudia Brandt, Elbert van Strien, Hetty Krapels
Regie: Elbert van Strien
Scenario: Elbert van Strien, Paulo van Vliet
Camera: Guido van Gennep
Montage: Marco Vermaas
Art direction: Floris Vos, Gert Brinkers
Muziek: Maurits Overdulve
Met: Fedja van Huêt, Ellen de Man Lapidoth, Han Kerckhoffs, Daan Schuurmans, Sacha Bulthuis
Zwart-wit, 30 minuten
Distributie: 1 More Film
Te zien: vanaf 22 december, tezamen met Valse wals

Naar boven