Februari 2006, nr 274
André van der Hout en Adri Schrover
Een onvoorzichtig avontuur
Drentse liederen over onopgeloste moorden vormden voor André van der Hout en Adri Schrover de aanleiding voor Het zwijgen. In de film vertrekt onderzoeker Victor Dreisen naar Koekange en haar zwijgende inwoners om de moorden op te lossen. Schrover en Van der Hout: 'Onze wereld komt niet zomaar uit de lucht vallen.'
André van der Hout (links) en Adri Schrover (foto: Louk Röell).
Een bestaand lied over een bestaande moord: dat vraagt om een documentaire. Jullie maakten een combinatie van speelfilm en documentaire, maar de nadruk ligt duidelijk op fictie. Hoe is Het zwijgen ontstaan?
André van der Hout: 'We kennen elkaar van het tv-programma Noorderlicht. Ik maakte daar een documentaire over een antropoloog aan het Meertens Instituut, die bezig was met oude volksverhalen. Na die uitzending kwam er een meisje dat ik kende naar me toe. Zij kwam uit Drente en vertelde me dat er daar honderden moordliedjes te vinden waren. Op papier, maar ook gezongen. Ze had zelf al uitgerekend dat zestig procent van de dorpjes in Drente zijn eigen bezongen moord had. Ik vond het gegeven ontzettend leuk dus ik bedacht om een rondreis te maken langs die dorpen. De omroep vond het idee echter niet leuk genoeg en het onderwerp te gedateerd.'
Adri Schrover: 'Om mee te doen aan 'De oversteek', een filmproject van VPRO en Filmfonds, moesten we een film maken met als insteek de Nederlandse culturele identiteit, die onder druk staat in een tijd van veel migratie. Je zag de asielzoekers en Marokkanen al over het scherm vliegen, en Drentse moordliederen hadden daar natuurlijk niks mee te maken. We besloten 'De oversteek' wat letterlijker te nemen, en brachten het kanaal en de veerman in het verhaal. En dat lukte.'
De film bestaat deels uit archiefbeelden uit de streek. Zijn jullie uitgegaan van die archiefbeelden of van het fictiegedeelte?
Schrover: 'In De arm van Jezus (de eerste film van Schrover en Van der Hout, LdW) is het archiefbeeld het sleutelbeeld van de film. In Het zwijgen is het lied de sleutel. We zijn aan de dramakant begonnen en hebben van de archiefbeelden gedacht: die zijn er wel. In het scenario werd nog geprobeerd om met de archiefbeelden van het verleden een verhaallijn te maken. We overwogen om op een Arm van Jezus-achtige manier de scènes te mengen met de archiefbeelden, maar uiteindelijk hebben we ervoor gekozen dat niet te doen en om het archief enkel te gebruiken om de verleden tijd een gezicht te geven. Een sfeer, en kloppend met de emotie van Victor.'
Van der Hout: 'De archiefbeelden hadden in het beginstadium de functie van 'moodbook': je ziet hoe je je wereld kan vormgeven. Pas bij de montage gingen we de beelden selecteren en op de juiste plekken in de film leggen.'
Wat is de meerwaarde van de archiefbeelden in de film voor de kijker?
Schrover: 'We verhogen met de archiefbeelden het realiteitsgehalte. Zoals in de eerste scène: die kist gaat echt de grond in, de moord is dus echt gepleegd. Dat legt een soort druk op die verleden tijd, het is niet zomaar wat, het is gewoon écht gebeurd. Het is niet vrijblijvend meer, en je zit meteen op een heel concreet niveau. We hebben geprobeerd de sfeer weer te geven. De beelden moesten iets toevoegen aan het mysterie en de mystiek.'
Van der Hout: 'Het moeilijke aan de film was de balans te bepalen tussen het plotmatige van de film en de magische ervaring ervan. We waren bang dat het te plotmatig zou worden. Dat het gepuzzel de magische ervaring te veel in de weg zou zitten.'
Dat magische, geheimzinnige is de onderstroom van Het zwijgen en De arm van Jezus . Beide films gaan over zoeken in het verleden, over geheimzinnige dingen die uitgeplozen moeten worden. Wat hebben jullie daarmee?
Van der Hout: 'Ik heb er niet iets speciaals mee. Het is meer zo dat een vraag je beter door een film heen helpt dan een antwoord. Wat ik wel interessant vind aan het verleden is dat het gaat om een afgesloten gebied, waar je niet echt bij kan. Er is nooit echte controle mogelijk. Daardoor blijft het tot het eind toe spannend en dubbel. Als het antwoord hier in deze wereld ligt dan kun je het vinden.'
Schrover: 'Het verleden vormt natuurlijk altijd de mensen van nu, en daar zijn Nederlanders zich slecht bewust van. Wie wij zijn is gevormd door wat wij waren, onze wereld komt niet zomaar uit de lucht vallen. Dat zou je dan in onze films wel een soort statement kunnen noemen. Maar dat klinkt eigenlijk meer 'boodschapperig' dan dat het bedoeld is.'
Hoe zien jullie de relatie tussen fictie en non-fictie?
Schrover: 'Ik geloof niet zo in dat onderscheid. Voor mij bestaat er helemaal geen fictie of non-fictie. Of het nou een speelfilm of een documentaire is, het is een fílm, en zo zou ik het vooral willen benaderen. Ik vind het niet van belang wat wel en niet echt is. Ik denk dat het juist leuk is om daarmee te spelen, en wel aan de realiteit ontleende dingen te gebruiken. Wij hebben bijvoorbeeld echt op het Meertens Instituut gefilmd, en echt in het provinciaal archief. Het geeft meerwaarde om dat te doen.'
En de kijker dan? Moet die niet weten waar hij aan toe is?
'Ik denk helemaal niet dat de kijker zich afvraagt of dit allemaal echt gebeurd is of niet. Mensen zien dit denk ik als een fictiefilm, je moet echt wéten dat die moord is gepleegd om het anders te zien.'
Spelen de moorden nog een rol voor de inwoners van het gebied waar jullie filmden?
Schrover: 'Je merkte wel dat ze nog van de moord wisten. Ze koesterden dat een beetje, waren er soms zelfs een beetje trots op. De Meppeler Courant kwam er meteen op af. Maar het leeft niet echt meer. Met die gedachte doe je ze ook geen recht. Alsof ze daar nog met zijn allen om de open haard elkaar verhalen zitten te vertellen, dat is gewoon onzin.'
In welk genre moeten we jullie film plaatsen?De arm van Jezus werd door de toevoeging van zang en muziek eens een opera genoemd.
Van der Hout: 'Het klinkt misschien gek door de mate van detaillering die we nastreven, maar ik wilde niet dat het een voorzichtige film zou worden. Ik vind dat een film een onvoorzichtig avontuur moet zijn. Deze film is onvoorzichtig door de combinatie van elementen van fictie en documentaire, en precies dat is de reden dat mensen moeite kunnen hebben deze film een naam te geven en te plaatsen. Dat is een risico. Mensen moeten wel kunnen schakelen.
Lotte de Wit
