Februari 2006, nr 274

Carlos Reygadas

Kurk op de rivier

Drie jaar na zijn overrompelende debuut Japón is Mexicaan Carlos Reygadas terug met een nieuwe, intuïtief gefilmde mentale hellevaart. Een gesprek over dood, schuld, seks, dikke mensen en het verschil tussen gevoelens oproepen en provoceren.

Na het zien van Batalla en el cielo van Carlos Reygadas ('de Mexicaanse Tarkovski') duizelt je hoofd van de vele dingen die in de film gebeurd zijn. Een ontvoering, een dood kind, heftige pornografische seks tussen dikke mensen, kritiek op de Mexicaanse vlag, een bedevaart, een gebroken bril. Alhoewel, gebeurd? Je zou kunnen zeggen dat in de intuïtief gefilmde mentale hellevaart van protagonist Carlos al deze dingen aan de orde komen. Want zien gebeuren doen we ze zelden. Of juist enorm, zoals de seksscènes.
Na zijn première op het Filmfestival van Cannes werd Batalla en el cielo bejubeld en verguisd, in de daarbij behorende termen van 'grote kunst' en 'pretentieuze onzin'. Regisseur Reygadas kan met beide karakteriseringen wel leven. Hij maakt immers geen films met eenduidig te begrijpen boodschappen: "Mijn films zijn altijd maar voor 70% af. Het ontbrekende deel moet de toeschouwer voltooien." En: "Ik ben niet psychologisch ingesteld. Ik maak mijn films instinctief. De verklaring komt hooguit na afloop. Maar waar het om gaat is de ervaring."
Dat gezegd hebbende gaat de regisseur er eens goed voor zitten. Want er mag dan wel niets definitiefs over zijn films te zeggen zijn en zeker niet door hem, dat wil niet zeggen dat hij er niet over van gedachten wil wisselen. Zo kregen we na enig doorvragen maar liefst vier antwoorden op de vraag hoe hij aan de titel van zijn film kwam. Met de toevoeging dat ze alle vier waar zijn natuurlijk. "Er zit geen verborgen boodschap in de titel. Ik wil dat het publiek de film completeert. Die titel kwam toevallig in mij op. De link tussen titel en film moet evocatief en niet descriptief zijn. Je vraagt ook niet aan schilders wat de titels van hun schilderijen betekenen. Misschien dat titels van films zoveel belangrijker zijn omdat film te veel een product is. Dan is de titel een merknaam geworden. Mexico-Stad kun je door zijn ligging in de smog ook ironisch als een hemel omschrijven. Maar als je het echt wilt weten: de titel verwijst naar een passage uit de Bijbel over de Apocalyps waarin de val van de opstandige engelen wordt beschreven."

Piepjong
Een van de dingen die het gesprek over Batalla en el cielo bepalen is de tamelijk expliciet gefilmde heftige seks. Van de openingsscène waarin een beeldschoon, piepjong meisje de oudere, dikke Carlos pijpt. Tot een seksscène tussen Carlos en zijn al even corpulente echtgenote. Reygadas: "Er zijn zoveel films met mooie mensen. Het is gewoonweg vervelend om die steeds weer in een film te zien. Zogenaamde pure schoonheid is vervelend om naar te kijken. Schoonheid wordt bepaald door contrasten, door licht, door liefde. Ik kijk liever naar mensen met lichamen. Bovendien lijken Marcos en zijn vrouw meer op de mensen in Mexico, dan de hoofdpersonen uit Amores perros. En Marcos, de persoon Marcos, was voor mij om te beginnen de belangrijkste inspiratiebron voor de film. Als hij met zijn vrouw vrijt denk ik niet: oh kijk eens twee dikke mensen hebben seks. Ik zie twee mensen die seks hebben en dat is echt iets heel anders.
"Na de Verenigde Staten wonen in Mexico de meeste dikke mensen. Maar anders dan in de VS zijn de Mexicanen niet geobsedeerd door sport, mode, uiterlijk en gezondheid. Dat maakt ze gelukkiger. Kijk maar naar al die Boeddha-beelden. Boeddha is dik en gelukkig.
"Dat Carlos seks heeft met het jonge bourgeoismeisje Ana heeft niks te maken met leeftijd, ras, milieu, sekse. Het zijn in de eerste plaats mensen, een vrouw en een man. Ik weet dat mensen tijdens het kijken geneigd zijn om tijdens die openingsscène die twee te spiegelen: jong versus ouder, mooi versus lelijk, dun versus dik, maar ik wilde niet met die tegenstellingen spelen. Ik wil wel gevoelens oproepen bij de toeschouwer, maar ik wil hem niet provoceren. Alles wat in de film gebeurt moet trouw zijn aan de context, of die nu sociaal-economisch of fysiek is. Die eerste scène is niet iets wat ik bewust bedacht heb, waar ik op heb zitten broeden. Dat komt instinctief uit mijn bewustzijn en het enige criterium dat ik hanteer om te beoordelen of het in de film terecht moet komen is of het goed voelt. De verklaringen die ik kan geven zijn plausibel maar niet per se juister dan het voelen. Daarom prefereer ik het voelen.
"Waar het in die eerste scène over gaat is verlangen. Verlangen is een mysterie. Kijk maar naar hoe Jung over dromen schrijft. Hij zegt: bewustzijn is de kurk die op de rivier drijft. We zien dingen omdat ze boven komen drijven. Dan denken we dat we ze weten. Maar wat de rivier is, wat ze voortdrijft, blijft een mysterie."
"Ik kijk naar de dingen zoals ze zijn en niet om het visuele effect dat ze creëren. Serieus: ik hoop dat deze film als meer wordt beschouwd dan een portret van Mexico-Stad. Mijn eerste uitgangspunt was een film maken over het complexe innerlijk van Marcos, een man die een misdaad, een onomkeerbare daad begaat. Toen slopen thema's als religie, de verhouding tussen de vlag en de staat, schuld, boete, loutering vanzelf naar binnen. Die dingen gelden in de hele wereld. Ozu's films gaan ook over de hele wereld. Je kunt de waarheid in alle dingen zien, door observatie. Als je maar goed genoeg kijkt. Zelfs in een lelijke Nokia-telefoon."

Dana Linssen

Batalla en el cielo

Zinloze gruwel

Plechtige porno en een karrenvracht symboliek: Batalla en el cielo is geen makkelijk na te fluiten popliedje over een verdrietig onderwerp.

Een echtpaar van zeer eenvoudige komaf ontvoert een pasgeboren kind, dat door nalatigheid sterft voordat het losgeld betaald is. De man begint een lang proces van boetedoening dat steeds rituelere vormen aanneemt, terwijl de wereld om hem heen eigenlijk te verdorven is om van een simpele ziel als hij berouw te kunnen verlangen.
Aldus de plot van het puur associatief getitelde Batalla en el cielo, Carlos Reygadas' tweede film na het evenzeer bejubelde als neergesabelde Japón (2002). En waarschijnlijk zijn er nog veel andere, redelijk van elkaar verschillende samenvattingen mogelijk - telkens eerder interpretaties dan beschrijvingen. Simpele Mexicaan ontvoert een baby die kort hierop sterft, waarop hij vergeefs troost zoekt bij een jonge prostituee met dreads en een engelenziel. Of: een wat dommige Mexicaan heeft een goede baan als bewaker van de nationale vlag maar verdient blijkbaar niet genoeg: met de ontvoering van een pasgeboren kind hopen hij en zijn vrouw een flinke som losgeld op te kunnen strijken, tot de baby door nalatigheid sterft. Vol besef van zijn zonden verliest de man zich in typisch Latijns-Amerikaanse godsdienstwaanzin. Tussendoor wordt er expliciet geneukt en gepijpt en valt er nog een slachtoffer. Uitbarsting van geweld. Opgegorgeld bloed. Zinloze gruwel. Nog meer doodzonden die vergeven moeten worden - maar door wie?

Toevalsmuziek
Grappig hoe je een film als Batalla en el cielo overzichtelijk kunt houden door hem te omschrijven. Door te doen alsof hij een duidelijk verhaal heeft, terwijl je alleen van A via B naar C komt als je bereid bent zelf de lijnen te trekken. Geen interview en persmap of Reygadas vertelt dat hij een grondige hekel heeft aan verhaaltjes vertellen, dat hij zichzelf liever ziet als een componist en zijn films als muziekstukken. In dat geval is Batalla en el cielo geen keurig afgerond werk in sonatevorm, en ook geen makkelijk na te fluiten popliedje over een verdrietig onderwerp. Toevalsmuziek, dat wel, met een camera die voortdurend de aandacht voor de hoofdpersonages verliest en afdwaalt naar zomaar een passant, zomaar een uitzicht, zomaar een plek, gezicht of incident. Indrukken die in een beschrijving van de plot logischerwijs onbenoemd blijven, en toch het wezen van de film vormen.
In Japón keek Reygadas ook herhaaldelijk de andere kant op, en dan 360 graden graden in het rond, zodat hij toch telkens weer bij het hoofdpersonage uitkwam. Batalla en el cielo loopt eerder langs kronkelpaadjes dan cirkels en keert soms pas scènes later bij die wat dommige Mexicaan en zijn binnensmondse schuldgevoelens terug. Eigenlijk ook niet zo vreemd. De menigte in de voetgangerstunnel, dat rimpelige mannetje in die rolstoel, die rijkelui die over hun koffers pissen voordat de bedienden ze uit de auto tillen, die ongewoon luid druppende kraan, die bolide waar onmogelijk veel mensen uitstappen - hé, dat omaatje is toch die vrouw uit Japón. Dit kan geen toeval zijn - het is allemaal gewoonweg veel interessanter dan die wat dommige Mexicaan. En diens binnensmondse schuldgevoelens. En dat engelenhoertje, die troostende pijpbeurt in close-up, badend in wit licht en etherische muziek alsof het een heilige ceremonie is.

Verdwalen
Reygadas wil net als zijn grote voorbeeld Andrei Tarkovski geen verhaaltjes vertellen. Hij vindt het net als Robert Bresson belangrijker dat de acteurs zichzelf zijn dan dat ze proberen zo levensecht mogelijk te acteren (gaat u vooral niet denken dat die onbeholpen houding en houterig uitgesproken dialogen te wijten zijn aan een slechte regie). Waarom dan toch zoiets als een plot, hoe vaag ook, en waarom dan toch personages, hoe schetsmatig ze ook zijn? Had die baby liever achterwege gelaten, net als die plechtige porno. Durf zo'n film nou toch eens werkelijk hopeloos te laten verdwalen. Zodat hij echt niet meer naverteld kon worden.
Hoe meer Reygadas zich aan zijn vaandelbewaker vastbijt, hoe overzichtelijker de film wordt en hoe meer hoofdrolspeler Marcos Hernández door de knieën moet voor een karrenvracht symboliek. Letterlijk zelfs, zielig zelfkastijdend kruipend naar een bedevaartsoord. Tegen de tijd dat Marcos de kerk bereikt heeft Batalla en el cielo alle charme verloren: van een dromerig muziekstuk gemuteerd tot een saaie kunstfilm zonder onderbuikgevoel.

Kevin Toma

Batalla en el cielo
Mexico/België/Frankrijk/Duitsland, 2005
Productie: Philippe Bober, Susanne Marian, Carlos Reygadas, Jaime Romandia, Joseph Rouschop
Regie en scenario: Carlos Reygadas
Montage: Adoración G. Elipe, Benjamin Mirguet, Carlos Reygadas, Nicolas Schmerkin
Camera: Diego Martínez Vignatti
Art direction: Elsa Ruiz, Daniela Schnaider
Met: Marcos Hernández, Anapola Mushkadiz, Bertha Ruiz, David Bornstien
Kleur, 98 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: vanaf 9 februari en op het Filmfestival Rotterdam

Naar boven