Thuiskijken - maart 2005, nr 275

Een selectie uit de videotheek van nieuwe, interessante en curieuze films die niet in de bioscoop zijn uitgebracht. En films opnieuw uitgebracht op dvd.


Innocence

Het spookt in het sprookjesbos

Slechts een handvol Nederlandse bioscoopgangers zag Innocence, een van de beste en meest interessante films van 2005 en in Frankrijk onderwerp van een pittige controverse. Middels een dvd-uitgave krijgt de film een bescheiden herkansing. Regisseuse Lucile Hadzihalilovic licht toe.

Terwijl met name in Frankrijk de critici over elkaar struikelden om een duit in het zakje te doen en ook in andere landen de release van Lucile Hadzihalilovic' Innocence met de nodige controverse gepaard ging, bleef het bij ons angstvallig stil. De film werd in 2005 vertoond tijdens het Filmfestival Rotterdam en het Amsterdam Fantastic Film Festival, en kreeg een week draaitijd in de Melkweg Cinema. In Rotterdam eindigde de film op de 147e plek in de publiekspoll; in het genretijdschrift Schokkend Nieuws scoorde Innocence bij de critici aanmerkelijk beter met plaats nummer zes in de jaarlijst. De enigmatische fantastiek van Hadzihalilovic kreeg dus eigenlijk niet eens de kans om ook in Nederland veel polariserende reacties uit te lokken. De film verschijnt nu tamelijk geruisloos bij ons op dvd. Die zeer bescheiden aandacht is onterecht, want het betreft hier wel degelijk een uitzonderlijke film.
Met Innocence slaat Hadzihalilovic de paden in die doorgaans bewandeld worden door meesters der verwarring als Dario Argento, David Lynch en Alejandro Jodorowsky. Paden waar het schemert en je gemakkelijk verdwaalt. De regisseuse laat ook de van haar geestverwanten bekende Freudiaanse symboliek doorsijpelen in haar vertelling over een merkwaardige meisjesschool. In een afgelegen bos worden meisjes geboren uit grafkisten en vervolgens klaargestoomd voor een schimmige toekomst. Volgens vaste rituelen worden ze gekleed, krijgen onderricht en maken uitstapjes in het bos. Buiten tussen de bomen ruist het, er is daar iets sinisters dat vat krijgt op een meisje dat kwade bedoelingen krijgt. En vanuit een rooster in de grond blijken duistere boodschappen te worden gegeven.

Struikgewas
Innocence toont het verliezen van de onschuld der kindertijd als iets noodzakelijks dat steevast met een bepaalde weemoed gepaard gaat. Maar ook als iets magisch en iets dat niet per se als iets kwalijks moet worden ervaren. Dat Hadzihalilovic ervoor koos deze thema's vooral een visuele en symbolische uitwerking te geven en haar verhaal eigenlijk plotloos op de schoot van de kijker te deponeren, is een van de redenen dat de film tegengestelde reacties oproept. Veel kijkers ergerden zich aan de opzichtige dubbele bodems, de voornoemde Freudiaanse verwijzingen naar ontluikende seksualiteit en de primitieve agressie. Het vele natuurschoon - kabbelende beken, ruisend struikgewas, en veel onderwatershots van luchtbellen die angstig een weg naar de oppervlakte zoeken - werd bovendien als kitscherig ervaren. Anderen, waaronder ondergetekende, droomden weg in de poëtische sfeer die veel raakpunten kent met de Mediterrane fantastiek van de jaren zeventig - vooral met het oeuvre van de Franse genrecineast Jean Rollin, waarin 'des petites filles magiques' de meest wonderlijke en macabere avonturen beleven. En het uitgekiende sound design, waardoor subtiele en soms moeilijk te plaatsen geluiden vanuit alle hoeken van de zaal de kijker bereiken, draagt sterk bij aan de onwerkelijke sfeer.
Het script van Innocence is gebaseerd op Frank Wedekinds vroeg-20e-eeuwse roman 'Mine-Haha oder über die körperliche Erziehung der jungen Mädchen', en die titel geeft iets prijs waarom de film sommige bioscoopbezoekers tegen de haren in streek. Met name in Frankrijk ontlokte Hadzihalilovic woedende reacties van kijkers die haar verweten een kras staaltje pedofilie in art cinema-verpakking te presenteren. Dat is een ernstige beschuldiging die tijdens een vraaggesprek met de wat fragiel en verlegen ogende filmmaakster ter sprake moet komen. Dan blijkt dat Hadzihalilovic harde noten kan kraken; als de levensgezellin van Gaspar Noë, die met
Irréversible ook aardig wat over zich heen kreeg, is ze ervaren in het ontduiken van pek en veren. Hadzihalilovic: "Die botte reacties van het publiek komen voort uit het feit dat de film geen mannelijke personages bevat. Wanneer je alleen jonge meisjes laat zien, en dan soms ook nog halfnaakt, levert dat verwarring en irritatie op, zo heb ik kunnen vaststellen. Mannelijke kijkers kunnen zich niet gemakkelijk identificeren en krijgen, net als opvallend veel vrouwen trouwens, een bepaalde gêne bij al die beelden van prille meisjes. We hebben tegenwoordig namelijk met een ongekende paranoia te maken wanneer het om de rol van kinderen in de samenleving gaat. De media zijn angstvallig bezig een heilig beeld van kinderen te construeren en ze als potentiële slachtoffers van incest en pedofilie te zien, dus wanneer je ze in een ander daglicht plaatst, zoals ik dat doe in Innocence, word je meteen als een exploitant of perverseling beschouwd. Maar die akelige beelden zitten eigenlijk al in het hoofd van de kijker - ze ontstaan omdat ik geen verklaringen geef, waardoor kijkers vreemde associaties krijgen. Dat is geheel hun eigen verantwoording, als je het mij vraagt. Maar ik wil ook wel even kwijt dat ik veel positieve reacties heb gehad van mensen die door de film een gevoel van verwondering kregen en er daadwerkelijk geëmotioneerd door raakten."

Onverbloemd
Het horror- en fantasygenre kent de laatste jaren een grote opleving, met name vanuit Hollywood en Japan. Hadzihalilovic is een echte liefhebster, en dan met name van de Europese tak, waaruit ze duidelijk inspiratie putte voor Innocence. Haar cameraman Benoît Debie, ook achter de lens bij de hellevaarten Irréversible en Calvaire, werkte niet voor niets met Dario Argento. De Italiaanse genrekoning blijkt vooral met Suspiria - een psychedelisch meesterwerk over een door jongedames bevolkte dansacademie waar een heks de scepter zwaait - grote invloed te hebben gehad op haar tweede film. Hadzihalilovic: "Ik hou van barokke horror en fantastiek, ook omdat het een vorm is waarmee je belangrijke zaken in het leven onverbloemd kan tonen, zoals de dood en andere reële angsten. Dat is ook nodig, want op dit moment lijken de 'auteurs' in wat men de kunstzinnige cinema noemt vooral bezig te zijn met navelstaren en oninteressante persoonlijke preoccupaties. Het is jammer dat Frankrijk weinig beoefenaars van de fantastiek kent, zoals Georges Franju en Jean Rollin. Men is bij ons meer met rationele cinema bezig, en is niet happig om geld te steken in een consequent dromerige film. Ik ben natuurlijk erg blij dat ik Innocence wel heb kunnen maken. Mijn vriend Gaspar heeft daar overigens veel aan bijgedragen, met zijn invloed als succesvol en controversieel filmmaker. Maar goed, de invloeden van Argento's Suspiria en Profondo rosso zijn er duidelijk in verweven. Het is allemaal niet zo uitzinnig als in zijn werk, of dat van David Lynch, maar waar ik wel naar streefde was een film te maken waarin de droom zich vermengt met de nachtmerrie en de werkelijkheid. Zoiets als een bepaalde plek in het onderbewuste, een soort poel waarin het borrelt van het leven en de dood... en natuurlijk allerlei andere merkwaardige zaken."

Mike Lebbing

Te huur en te koop op dvd (Paradiso Home Entertainment)


Eraserhead
David Lynch

Tot voor kort waren de in 2000 door David Lynch geautoriseerde dvd's van Eraserhead (1977) en zes kortfilms enkel via 's mans website te bestellen - voor heel veel geld. Nu kun je deze correct gekaderde, digitaal opgepoetste versies voor een normale prijs ook via de reguliere import aanschaffen. De hoesjes van de gewone edities (op www.davidlynch.com zijn ook collector's editions verkrijgbaar) zijn zo kaal als je van Lynch kunt verwachten: iemand die zijn werk niet met woorden wil ontraadselen, zal ook het gevaar van zo'n korte toelichting of aanprijzing inzien. Dan verbaast het weer dat Lynch als pratend hoofd zoveel op de dvd's aanwezig is. Niet alleen introduceert hij in close-up elke kortfilm, waarvan vooral het beklemmende The grandmother (1970) en het minuutlange Lumière (1996) de moeite waard zijn, hij vertelt ook nog eens meer dan tachtig minuten over Eraserhead. Bijna net zo lang als de film zelf! Let wel: nergens gaat Lynch inhoudelijk in op wat nog steeds zijn meest abstracte, hallucinante werk is. "Het is een zeer persoonlijke film. In al die tijd is geen enkele journalist, recensent of toeschouwer gekomen met een interpretatie die de mijne is." Klinkt bijna teleurgesteld, maar dat is Lynch natuurlijk niet: het mooie van zijn films is juist dat elke kijker ze op eigen houtje hercreëert. Verder veel anekdotes over het productieproces, dat zich door geldgebrek over zes jaar verspreidde. "Met het shot van de deurknop springen we anderhalf jaar vooruit in de tijd", grapt Lynch over een bepaalde scène. Herhaaldelijk laat hij zich via de telefoon aanvullen door Catherine Coulson, die zich op de set van Eraserhead van microfoonhengel tot Henry Spencers punkkapsel onmisbaar maakte, en die in 'Twin Peaks' (1990-1991) optrad als Log Lady. Coulson weet nog dat Lynch bijkluste in de diner waar zij werkte, in ruil voor gratis eten. Hijzelf herinnert zich dat niet meer, zoals hij zich ook niet herinnert hoe hij op het idee van Eraserhead kwam. "Ik herinner me niet eens dat ik het script schreef." Hij weet alleen nog "dat het allemaal in Philadelphia begon". Uitspraken die voor hem soms net zo geheimzinnig lijken als voor ons. Intussen rookt hij er een sigaretje bij en blaast de wind dreigend door de speakers.
Kevin Toma
Te koop op dvd (Absurda, import regio 0)


Zim and co
Pierre Jolivet

De multiculturele samenleving lijkt zo langzamerhand figuurlijk in de fik te staan, en in het geval van de Parijse voorsteden een paar maanden geleden zelfs letterlijk. Dat het ook anders kan bewijst Pierre Jolivet met zijn komedie Zim and co. Hierin draait het om vier vrienden van verschillende etnische afkomst die in een voorstad van Parijs wonen. Wat hen bindt is kameraadschap en de wens iets van hun toekomst te maken. De vrienden hebben allen een positieve instelling en ouders die het beste met ze voor hebben. Ze worden echter gedwarsboomd door blanke en autoritaire figuren en regels. Na een scooterongeluk moet Zim een (wit)betaalde baan vinden om gevangenisstraf te vermijden. Hij heeft tien dagen om zijn rijbewijs te halen en een auto aan te schaffen. Alleen dan kan hij als verkoper van sportartikelen aan de slag. Het is ironisch dat Zim steeds meer in de illegaliteit wegzakt om te voldoen aan de opgelegde regels die hem uit de gevangenis moeten houden.
Zim and co schetst een positief beeld dat - realistisch of niet - kan dienen als voorbeeld, zonder dat er iemand betweterig met zijn vinger zwaait. De verwijzingen naar racisme zijn duidelijk: zo wordt de Arabische Cheb (Mhamed Arezki) regelmatig om zijn identiteitspapieren gevraagd. Hoewel Zim tijdens zijn rijexamen twee auto's weet te raken bij het inparkeren, krijgt hij toch zijn rijbewijs, omdat de examinator een quotum heeft te halen. "Wat meer blank op de weg kan nooit kwaad", legt ze uit. De aanklacht tegen het systematische racisme wordt echter met humor overgoten, zodat geen kijker er aanstoot aan kan nemen. Door die luchtigheid en omdat de vriendschap tussen de jongeren centraal staat en als het ware hun etnische achtergrond overstijgt, is het de vraag of de boodschap blijft hangen. Los daarvan is deze komedie erg vermakelijk, met authentieke vertolkingen van de jonge acteurs. Zim wordt gespeeld door Adrien Jolivet - het zoontje van de regisseur. Hij is medeverantwoordelijk voor de hippe soundtrack.
Michael Minneboo
Te koop op dvd (Total Film)


Gus Van Sant box
Gus Van Sant

Last days.

In de speciale Engelse versie van de Filmkrant die tijdens het Filmfestival Rotterdam te vinden was, noemde de Amerikaanse schrijver en filmdocent Gabe Klinger Last days, over de laatste dagen van Nirvana-frontman Kurt Cobain, een van de sterkste films van 2005. Last days is volgens hem meer een politieke film dan Syriana en Good night, and good luck., die openlijk de Amerikaanse binnen- en buitenlandse politiek bekritiseren. Met dat laatste hoef je het niet eens te zijn - een nieuwe esthetiek bijt zich misschien uiteindelijk dieper vast in de menselijke psyche maar soms is openlijke kritiek effectiever - maar Klinger heeft een punt. Gus Van Sants versie van Blake's laatste dagen is een krachtige visuele zetpil die een paar uur na inname begint te werken. Het is dezelfde terughoudende, volgende, observerende stijl met dreigende ondertoon als die van Elephant, Van Sants tweede deel uit een trilogie over mensen die veel te jong sterven. Het grote gemis van deze dvd-box is dat het eerste deel Gerry ontbreekt. Net als Last days en Elephant kent Gerry een puriteinse vorm die My own private Idaho - wel in de box - in evolutionair perspectief plaatst: met die film begon Van Sant rechtop te lopen en met de trilogie ontdekte hij het vuur (ik laat zijn eerste indie-hit Drugstore cowboy voor het gemak even buiten beschouwing). Niet iedereen is het hiermee eens want Elephant werd door sommigen verweten het BBB-kenmerk van een pure art-film te hebben: 'Boring Beyond Belief'. Maar goed, oordeel zelf. Voor wie de rust en het geduld op kan brengen, is dit krachtige cinema. Om te toppen, had distributeur A-Film Gerry erin moeten stoppen en Even cowgirls get the blues moeten vergeten. Maar wie net als ik Van Sants stijl nog niet helemaal overzag, moet zich laten overtuigen door de andere drie films uit deze box.
Ronald Rovers
Te koop op dvd (A-Film)


King of New York
Abel Ferrara
Toen het Filmfestival Rotterdam in 1992 een memorabel retrospectief wijdde aan de New Yorkse rasfilmer Abel Ferrara, gebeurde dat op een keerpunt in zijn carrière. Na een reeks genrefilms als Driller killer en MS.45 maakte hij dat jaar naam met
Bad lieutenant, zijn verpletterende entree in serieuze cinefiele kringen. Vooral in Frankrijk was de plots tot auteur gebombardeerde Ferrara een graag geziene gast op festivals zoals Deauville, compleet met wit pak, zwarte zonnebril, pretentieuze praat en modieuze harddrugsverslaving. Maar toegegeven, het waren telkens Franse producenten die ervoor zorgden dat Ferrara's status als onafhankelijk filmmaker onaangetast bleef. Na wat tegenvallende werkjes als Snake eyes, The blackout en New Rose Hotel heeft hij met het recente Mary toch weer even een van zijn allerbeste films gemaakt. Laat Ferrara maar schuiven - de man worstelt en komt telkens weer boven.
Als er één thema het werk van de nog altijd hard met het rooms-katholieke geloof worstelende Ferrara verbindt, is het de zoektocht naar verlossing. Zo valt ook te zien in King of New York (1990), een gestileerde actiethriller met een prachtrol van Christopher Walken als Frank White, de getormenteerde leider van een Afro-Amerikaanse bende. Hoewel de film tegelijk met alle geweldsuitspattingen en beukende hiphop ook veel genreclichés op de kijker afvuurt, beklijft King of New York toch door het geweldige spel van Walken en de noodlotszwangere sfeer. En wat te denken van die sterke rolbezetting. Nu moet je als producent diep in de buidel tasten, maar toen waren ze nog betaalbaar: naast Walken zien we David Caruso, Laurence Fishburne, Wesley Snipes, Giancarlo Esposito en Steve Buscemi, om er maar een paar op te noemen.
De tweede schijf met extra's bevat als speerpunt de docu A short film about the long career of Abel Ferrara, gevuld met mooie anekdotes van Ferrara's vaste medewerkers, die zich eerder als rockband of familie dan filmcrew zien. Met name editor Anthony Redman en componist Joe Delia schudden fraaie verhaaltjes over het mysterie Ferrara uit de mouw. Verder te zien: trailers en een lekker vette 'old school' videoclip van hiphoplegende Schoolly D., waarop het aangenaam meeknikken is.
Mike Lebbing
Te koop en te huur op dvd (A-Film)


Ook op dvd:

De gedroomde cut
De gedroomde cut, een lange, ultieme versie van een film die een regisseur zonder inmenging van de studio monteert en vervolgens ergens in een kast wegstopt, is steeds meer de bron van mythevorming in Hollywood. Over de nieuwe film van Terrence Malick, The new world, bestaat bijvoorbeeld onduidelijkheid over wat nu precies zijn visie is: een lange versie van de film die al in bioscopen in Amerika te zien was, of een kortere, door hem opnieuw gemonteerde film die ook in dat land in roulatie is gegaan. Hierdoor rijst de vraag: wat is de meest legitieme versie van een film: een hermontage of toch het origineel dat in de bioscoop komt, compleet met de twijfels van de regisseur of met de wonden van de hakbijl van de studio?
In de wereld van de dvd heeft de vraag tegenwoordig te maken met commerciële overwegingen. Denkt de kijker dat hij eindelijk een definitieve versie van een film in zijn kast heeft staan, komt een distributeur met alweer een 'speciale editie'. Het is dan ook met een hoge mate van scepsis dat je de nieuwe schijf van Sam Peckinpah's klassieker Pat Garrett & Billy the Kid (1973) opzet. Beter gezegd twee nieuwe schijven, want de kijker krijgt hier twee versies van dezelfde film voorgeschoteld. Dat is ook het geval met Dune: Extended edition (1984). Op kant A staat de bioscoopversie van David Lynch van 137 minuten en op kant B de beruchte Alan Smithee-versie van 177 minuten.
Wat te doen met deze 'speciale edities'? De 2005-versie van Pat Garrett is iets korter dan de 'Turner preview edition' uit 1988. De 'nieuwe film' is verrassenderwijs ook beter. Er is een prachtige, nieuwe scène waarin Pat naar huis gaat en daar geïrriteerd praat met zijn vrouw, een Mexicaanse. Dat komt doordat de kersverse sheriff weet wat er komen gaat: de grote verandering, niet alleen in zijn leven en in de werkelijkheid van het Wilde Westen, maar ook in zijn vriendschap met Billy, die volhoudt: "Times have changed, I haven't." Dat is overigens een prachtige referentie aan het beroemde nummer van Bob Dylan, die iedere keer als je hem in deze film ziet je hart steelt met zijn mix van wereldwijze ironie en jongensachtige venijn. Al met al een essentiële dvd, ook met commentaar van schrijvers van boeken over Peckinpah, onder andere biograaf David Weddle, auteur van het meesterlijke 'If they move... kill 'em!' (1996).
Dune, daarentegen, blijft een frustrerende film, temeer nu de laakbare Alan Smithee-versie op dvd is, compleet met idiote schetsen en een domme voice-over die de eerste minuten en daarna de hele film ontsieren. Daartegenover staat dat de nieuwe scènes wel degelijk iets toevoegen: Frank Herberts originele romans laten zich nu eenmaal niet vertalen in een film van pakweg twee uur. Bovendien: Dune blijft een verbluffende film dankzij het production design van Anthony Masters, gebaseerd op tekeningen van David Lynch zelf, en de magistrale fotografie van Freddie Francis. Dankzij deze dvd staat Dune nu ook voor het eerst anamorf op schijf, met geluid in 5.1 Dolby Digital.
Door zowel Dune: Extended edition als Pat Garrett & Billy The Kid: Special edition duurt de discussie voort: de oorspronkelijke versie van een film is inderdaad filmhistorisch van belang, maar een hermontage van een film op dvd brengt de kijker toch iets dichterbij een 'gedroomde cut'. Zo bezien herschrijft het medium dvd de filmgeschiedenis.
Gawie Keyser
Te koop op import-dvd (Universal en Warner)

Dune.

Mario Bava
"A terrifying story, challenging the limits of human endurance!" ronkt de trailer voor Mario Bava's regiedebuut Black Sunday (La maschera del demono, 1960). Angstaanjagend is het niet (meer) te noemen, maar een beproeving van de visuele zintuigen is het wel. Wat een oogverblindende film is dit! De in 1980 overleden Italiaanse regisseur Mario Bava staat bekend als een van de grote beeldtovenaars uit de filmgeschiedenis. Een dikke 20 films liet hij achter, variërend van westerns tot historische spektakelfilms, maar zijn naam is vooral verbonden met de horrorfilm. Met zijn felgekleurde, dynamische en soms haast hallucinerende stijl drukte hij zijn stempel op alles was hij aanraakte. Ook al maakte hij genoeg mindere films - niet alleen te danken aan lachwekkend lage budgetten, maar regelmatig ook aan productieperikelen de term horror niet onwaardig - overal liet hij zijn expressieve handtekening achter. De Italiaanse auteur, die de eerste 30 jaar van zijn carrière als cameraman werkzaam was, liet zijn camera door inktzwarte takken gluren, of tergend langs zijn eenzame protagonisten tracken, om dan plots op een van angst verwrongen gelaat te eindigen, gekanteld en in beeldvullend close-up.
Dat hij zoveel moois wist te persen uit zulke minuscule budgetten, waar zelden geld was voor een dolly of een crane, is verbijsterend. Met lenzen en filters, een slim geplaatste lamp en een flink doorpaffende rookmachine schiep hij een wereld voorbij de onze. Maar wel een wereld die vlak tegen onze dagelijkse realiteit aan schurkt, ermee overlapt, of er in schuil gaat. Want dikwijls worden Bava's personages achtervolgd door geesten uit het verleden of vervloekte voorouders, zoals in het betoverende spooksprookje Black Sunday.
Toverkunst, zo noemde Bava de cinema. Toverkunst die hem in staat stelde illusies en effecten te bouwen met niets anders dan zijn eigen handen. Daarmee creëerde hij een schaduwwereld waar huilende wind en dichte mistwolken constant door de bossen jagen. Waar de portretten van vervloekte voorvaderen je onophoudelijk aanstaren vanaf de muren van Middeleeuwse kastelen. Waar in kelders gesloten als tombes de geest van sadistische moordenaars rondwaart tussen verroeste martelwerktuigen.
De vijf door distributeur Paradiso kraakhelder, kras- en kabelvrij uitgebrachte films van de Italiaanse meester vormen een nogal willekeurige greep uit zijn carrière, maar geven wel een mooi beeld van de verschillende fasen uit zijn 24 titels omvattende oeuvre. Van de vroege kasteelhorrors Black Sunday en het drieluik Black sabbath (I tre volti della paura, 1963) tot de slasher Bay of blood (Reazione a catena, 1971), en de tussen heden en verleden zwalkende House of exorcism (La casa dell'esorcismo, 1973) en Baron Blood (Gli orrori del castello di Norimberga, 1972). Want Bava voelde zich niet alleen thuis in de vochtige kelders en stoffige tombes van de gotische spookfilm, ook met het veel plattere en plastische genre van de giallo (de Italiaanse, lichtelijk psychotische variant van de slasher) wist hij prima raad. In Bay of blood hakt, snijdt en doorboort hij dat het een lust is. Met veel plezier en inventiviteit worden de moorden gepleegd door een stelletje door hebzucht gedreven moordenaars, ogenschijnlijk gewone, keurige mensen. In gewone mensen leek Bava niet echt geïnteresseerd. Of: hij geloofde niet dat ze bestonden. Dood en verval, dat waren voor hem de basisingrediënten van het leven.
Rik Herder
Te koop op dvd (Paradiso Home Entertainment)

Naar boven